W poprzednim eseju opowiedzieliśmy o losach hrabiego Augusta Ledóchowskiego, a teraz przedstawiamy losy jego ekonoma Władysława Ragusa.

Władysław Ragus został zatrzymany we wsi Chobułtowa (inaczej Chobułtów) jesienią 1939 r. na podstawie nakazu aresztowania wydanego przez kapitana Sustina, pracownika Oddziału Rejonowego NKWD we Włodzimierzu Wołyńskim. Powód aresztowania podano w dokumencie w następujący sposób: «Obywatel Ragus W. był ekonomem majątku Ledóchowskiego, brutalnie wyzyskiwał robotników, nie płacił pracownikom wynagrodzeń. W czasie przybycia Armii Czerwonej wykopał dół na lotnisku położonym w pobliżu majątku w celu spowodowania katastrofy lotniczej samolotów sowieckich».

Nakaz aresztowania Ledóchowskiego i Ragusa

Nie udało się ustalić dokładnie, kiedy Ragus został faktycznie aresztowany. Wspomniany nakaz aresztowania jest datowany na 25 listopada 1939 r., w zaświadczeniu o aresztowaniu widnieje data 28 listopada, natomiast nakaz przeszukania jest datowany na 23 października, czyli miesiąc wcześniej.

W nakazie aresztowania Władysław Ragus jest pozycjonowany pod numerem 2, a pierwszym w tym dokumencie jest bohater poprzedniego eseju, Władysław Ledóchowski, którego imię w dokumencie błędnie podano jako Adam. Co ciekawe, w tym momencie hrabia przebywał już od dwóch miesięcy w więzieniu, a w dokumentach jego sprawy nie ma nawet wzmianki o Ragusie. Kolejną niespójnością jest to, że sprawę Ragusa i Ledóchowskiego Kamrakow, oficer operacyjny 3. Wydziału Oddziału Miejskiego NKWD we Włodzimierzu Wołyńskim, rozdzielił dopiero w czerwcu 1940 r.

Z ankiety aresztowanego oraz protokołu przesłuchania, również datowanego na 23 października, dowiadujemy się, że Władysław Ragus, syn Stefana, urodził się 18 sierpnia 1899 r. we wsi Wola Łaskarzewska w powiecie garwolińskim (obecnie województwo mazowieckie). W chwili aresztowania mieszkał w kolonii Siedmiarki w gminie Mikulicze. Mieszkały z nim także siostry Bronisława (ur. w 1907 r.) i Aleksandra (ur. w 1912 r.). Władysław miał dwóch braci: Juliana urodzonego w 1901 r., mieszkającego w Łodzi, i Stanisława, urodzonego w 1905 r., mieszkającego w Warszawie.

W 1923 r. Ragus ukończył dwuletnią szkołę rolniczą, następnie do 1932 r. pracował jako pisarz u właściciela ziemskiego Krasickiego, od 1932 do 1937 r. był jego ekonomem. W latach 1937–1938 pracował jako nadzorca majątków ziemskich u Zieleńskiego i Ruszkowicza, a w 1939 r. jako ekonom w należącym do hrabiego Augusta Ledóchowskiego majątku we wsi Chobułtowa. Na oskarżenia śledczego kapitana Sustina o złe traktowanie pracowników i niewypłacanie wynagrodzeń Władysław Ragus odpowiedział, że jest to nieprawda i poprosił o przesłuchanie świadków. Jak jednak wynika z dokumentów, śledczy byli w pełni usatysfakcjonowani sporządzonym protokołem, gdyż nie wezwali żadnych świadków.

W marcu 1940 r. zakończono wstępne śledztwo i 28 kwietnia Władysław Ragus został przeniesiony z więzienia NKWD we Włodzimierzu Wołyńskim do więzienia w Kijowie.

Dokument o zwróceniu sprawy Ragusa

W toku śledztwa wołyńscy funkcjonariusze NKWD przesłuchali kilku świadków, przy czym na wszystkich siedmiu protokołach przesłuchań widnieje data 31 lipca. Świadek Roman Kmieć, Ukrainiec, mieszkaniec Falemicz, robotnik Ledóchowskiego, oskarżył Ragusa o okrutne traktowanie robotników, nie mógł jednak nic powiedzieć na temat jego kontrrewolucyjnej działalności. Powiedział też, że na rozkaz Ragusa zakopał bomby lotnicze pozostawione przez Polaków w pobliżu majątku Ledóchowskich. Podobne zeznania składali inni robotnicy, Polacy Władysław Halek i Wojciech Krząstek z Siedmiarek.

Dokumenty te zostały wykorzystane przez śledczych kijowskich we wrześniu 1940 r., kiedy kontynuowali śledztwo.

19 września 1940 r. śledczy Briuchanów wezwał Władysława Ragusa na przesłuchanie. Aresztowany oświadczył na nim, że konflikty z robotnikami miał dopiero w czasie wojny niemiecko-polskiej, kiedy ci odmówili pójścia do pracy, powołując się na to, że nikt im za to nie zapłaci. Ekonom obiecał, że nawet gdy Ledóchowski ucieknie, ziarno nadal pozostanie, więc zgodzili się pracować.

Śledczy zadał także następujące pytanie: «W jakim celu zakopywano bomby lotnicze w czasie wkraczania Armii Czerwonej na Zachodnią Ukrainę?» Władysław Ragus odpowiedział, że około 10 września, kiedy Niemcy bombardowali most kolejowy we Włodzimierzu Wołyńskim, polska jednostka lotnicza zlokalizowana w pobliżu majątku Ledóchowskiego przygotowywała się do odwrotu. Zostawiła około dwóch wagonów bomb lotniczych. Oficerowie nakazali zebrać robotników i zakopać te bomby, aby nie trafiły w ręce ​​Niemców. Natomiast Ragus twierdził, że po prostu zebrał robotników na rozkaz wojska, ale sam nie wydał takiego polecenia.

Podczas kolejnego przesłuchania śledczy oskarżył Ragusa o pobicie 1 maja 1938 r. robotnika Wojtiuka z Włodzimierza Wołyńskiego, członka Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy. Ragus zaprzeczył też zeznaniom świadka Wasyla Jurczuka z Falemicz i stwierdził, że zaczął pracować dla Ledóchowskiego 1 marca 1939 r., więc nie mógł tego zrobić. Próby przypisania Ragusowi zamiaru dokonania aktu terrorystycznego również nie powiodły się.

Choć śledztwo nie wykazało niczego nowego, 27 września 1940 r. Władysławowi Ragusowi postawiono zarzuty, «że pracując w latach 1932–1939 jako ekonom u ziemianina brutalnie wyzyskiwał robotników i chłopów». Śledczy Briuchanow skierował sprawę do Kolegium Specjalnego NKWD ZSRR.

Akt oskarżenia

Jak wynika z wyciągu z protokołu nr 12 z dnia 25 stycznia 1941 r., Władysław Ragus jako «element społecznie niebezpieczny» został umieszczony w poprawczym obozie pracy na okres pięciu lat, licząc od 25 listopada 1939 r. Karę odbywał w obozie «Iwdelłag».

Wyciąg z protokołu ze sprawy Władysława Ragusa

Według postanowienia Prokuratury Obwodu Wołyńskiego z dnia 31 maja 1989 r. Władysław Ragus został zrehabilitowany. Jego dalsze losy nie są nam znane.

***

Ze sprawami karnymi obywateli Ukraińskiej SRR represjonowanych przez władze sowieckie można zapoznać się na stronie Archiwum Państwowego Obwodu Wołyńskiego.

(Ciąg dalszy nastąpi).

Anatol Olich