Nazwa miasta Chełm ma charakter topograficzny i wiąże się z ukształtowaniem terenu najstarszej części, bo w staropolskim języku słowo „chełm” oznaczało pagór. To właśnie Góra Chełmska jest kolebką miasta, bowiem tu kryją się prapoczątki miejscowości.
W czasach carskich używano również określenia Góra Soborowa. Jest to miejsce narodzin i malownicze zwieńczenie Chełma. Głównym obiektem jest górująca nad miastem późnobarokowa Bazylika p.w. Narodzenia Najświętszej Marii Panny, której początki sięgają XIII w., kiedy książę Daniel Romanowicz ufundował cerkiew Bogurodzicy. Istniejący obecnie obiekt powstał w latach 1735-1756 według projektu Pawła Fontany.
W zachodniej części Górki Chełmskiej znajduje się rozległy park, przedzielony aleją prowadzącą do centrum miasta. Idąc obok dzwonnicy, można dotrzeć do ukrytego wśród drzew wzniesienia, zwanego Wysoką Górką, które kryje pozostałości monumentalnego zamku księcia Daniela Romanowicza.
Na zachód od Górki Chełmskiej rozciąga się panorama najstarszej części miasta. Najciekawsze obiekty zabytkowe znajdują się przy ul. Lubelskiej, od średniowiecza głównej arterii miasta. Na stoku wzniesienia położone są zabudowania dawnego unickiego Seminarium Duchownego oraz Cerkiew p.w. św. Mikołaja.
Centralnym miejscem starego miasta jest Dawny Rynek, noszący od okresu międzywojennego, imię znanego chełmskiego społecznika dr Edwarda Łuczkowskiego. W ostatnich latach rynek został uporządkowany i wyłożony stylową kostką. Przeprowadzone w trakcie renowacji badania archeologiczne, pozwoliły na odsłonięcie pozostałości dawnego Ratusza chełmskiego z XV w. Ciekawym zabytkiem jest również pochodzący z początków XX w. Drewniany Kiosk z gazetami, niegdyś własność żydowskiego kupca Majera Dobkowskiego.
Świadectwem wielokulturowej przeszłości miasta jest Synagoga Mała, która posiada bogato zdobioną elewację z elementami secesji. Obok synagogi znajduje się dom rabina.
Podobnie jak Wieliczka, Chełm ma swoją zabytkową kopalnię. Nie jest to kopalnia soli, tylko kredy. Należy ona do wyjątkowych obiektów zabytkowych w skali kraju i Europy. Labirynt tajemniczych chodników powstał w wyniku eksploatacji pokładów kredy, której złoża zalegają obficie pod powierzchnią miasta. Podziemne korytarze powstawały również na Górce Chełmskiej, głównie w celach obronnych. Kredowe "lochy" stanowiły ważną część majątków mieszczańskich. W XIX wieku w wyniku decyzji władz, wydobycie surowca zostało przerwane, gdyż wydrążone chodniki zagrażały bezpieczeństwu mieszkańców. Korytarze przystosowano do potrzeb turystycznych, a podziemia udostępniono zwiedzającym. W trakcie zwiedzania, turyści pokonują prawie dwukilometrową trasę w czasie około 50 minut. W jednej z komór pojawia się legendarny opiekun kredowego labiryntu - Duch Bieluch. Można mu powierzyć swoje najskrytsze marzenia, które ponoć dobrym ludziom się spełniają. Jest to dobry Duch. Spotkałam się z nim jako studentka z Łucka. Czy spełnia najskrytsze marzenia? Sprawdźcie to, będąc w Chełmie, a potem smacznie zrelaksujcie się w stylowej restauracji „Gęsia szyja”, do której prowadzą korytarze kopalni. Po takich bajecznych przygodach, śmiało można wracać do codziennych obowiązków.
W Bazylice miała miejsce koronacja cudownego obrazu Matki Boskiej Chełmskiej w dniu 15 września 1765 r. Tutaj znajduje się późnobarokowe ANTEPEDIUM z blachy srebrnej, przedstawiające hołd rycerstwa obrazowi MB Chełmskiej po bitwie pod Beresteczkiem.
Oryginał ikony Matki Boskiej Chełmskiej, pochodzący prawdopodobnie z Bizancjum, został wywieziony przez Rosjan w 1915 r. i obecnie jest przechowywany w Łucku.
W 1791 r. przebywał na Górce Chełmskiej generał Tadeusz Kościuszko. Innym ważnym gościem był przyszły prymas Polski Stefan Wyszyński, który jako biskup lubelski dokonał w 1945 roku ponownej koronacji obrazu Matki Boskiej Chełmskiej.
Barokowa Brama Uściługska jest najstarszą budowlą miasta, pochodzącą z ok. 1616 r.
Mierząc ponad 40 m Dzwonnica stanowi również wspaniały punkt widokowy. Na parterze budowli znajduje się Mauzoleum Ofiar Terroru Hitlerowskiego i Stalinowskiego. W dzwonnicy umieszczono trzy dzwony, noszące imiona: „Maria”, „Stanisław” i „Julian”.
Obecnie w Cerkwi p.w. św. Mikołaja (1720-1730) znajduje się Dział Sztuki Muzeum Chełmskiego.
Cerkiew św. Jana Teologa do dzisiaj pełni rolę centrum prawosławia na ziemi chełmskiej. Obecnie ilość ludności prawosławnej szacuje się na ok. 100 rodzin.
Kompleks sklepików żydowskich, zwany potocznie „Okrąglakiem” istniał do II wojny światowej.
Logo Chełma stanowi postać białego ducha (Ducha Bielucha).
Zabytkowa kopalnia kredy w Chełmie otrzymała nagrodę Polskiej Organizacji Turystycznej „Turystyczny produkt roku 2006”.
Muzeum Ziemi Chełmskiej im. Wiktora Ambroziewicza
Zabytkową kopalnię kredy
Hotele „Kamena”, „Kozak”, „Relax”, zajazd „Trzy dęby”, pokoje gościnne, kwatery agroturystyczne.
„Gęsia szyja”, „Trattoria Corleone”, „Kozak”, „Trzy dęby”, „Relax”, „Kamena”, „Pod paragrafem”.
http://www.podziemiakredowe.pl/
Wiktoria ORZEŁ, zdjęcie autora
