Wierni Piłsudskiemu żołnierze Drugiej Rzeczypospolitej 95 lat temu odnosili porażki i zwycięstwa na bardzo bagnistej wtedy Rówieńszczyźnie. Dzięki pracy rotmistrza Mieczysława Bernackiego «Bitwa pod Równem» możemy zagłębić się w ówczesne dzieje.  

Podczas wojny polsko-bolszewickiej 1920 r. zarówno polscy legioniści, jak też bolszewicy niejednokrotnie odnosili porażki w bitwach lokalnych. W bitwie pod Równem, cofając się za rzekę Horyń, w okolicach wsi Reszuck i kolonii Mariendorf, dowódca Drugiej Armii Wojska Polskiego reorganizował siły wojskowe, które składały się z 3. Dywizji Piechoty Legionów i 6. Dywizji Piechoty. Dzięki temu ubezpieczył flanki jednostkami kawaleryjskimi, które zostały rozciągnięte aż do wsi Sujsk i Antonówka, gdzie miały się połączyć z jednostkami 1. Dywizji Piechoty Legionów. W tym samym czasie jednostki 3. Dywizji Piechoty Legionów, które pozostawiły Równe, przez całą noc przemieszczały się w kierunku Sarn. Po ciężkim przejściu przez piaszczyste drogi Polesia już o świcie 5 lipca 1920 r. wyczerpane i zmęczone szeregi 3. Dywizji Piechoty podeszły do wsi Szpanów, a o ósmej ranо po przekroczeniu rzeki Horyń dostały się do wsi Aleksandria. 7. Pułk Piechoty Legionów wyruszył na zachód od wsi Reszuck. Miał w tym miejscu przygotować przekroczenie Horynia. 8. Pułk Piechoty nadciągający za nim zatrzymał się na nocleg w kolonii Czerepasznik, a 9. Pułk Piechoty ubezpieczający tył, zakwaterował  się na stacji Lubomirka. 6. Dywizja Piechoty miała zająć północne wybrzeże Horynia na zachód od Aleksandrii i mostu, który miał znaczenie strategiczne. Dalej na wschód wzdłuż Horynia stał 65. Pułk Piechoty.

Wieczorem 5 lipca wszystkie jednostki Wojska Polskiego zajmowały zaplanowane pozycje. Jednak dowództwo Frontu Ukraińskiego Wojska Polskiego nie miało łączności z 2. Armią, ponieważ ona niespodziewanie cofnęła się na północ. Nie wiedząc ani o planach tej Armii, ani o planach bolszewików i zakładając, że bolszewicy mogą zawrócić w kierunku Łucka i Kowla, a, być może, też w kierunku Brody–Lwów, ponieważ te drogi były całkiem otwarte, dowództwo Frontu zrezygnowało ze swojej poprzedniej strategii w walce z bolszewikami, która nie przewidywała dużych potyczek z wrogiem. Postanowiono za pomocą wszystkich rozproszonych jednostek jak najszybciej wybudować nowy Front od Polesia aż do Dniestru.

3. Armia doszła do Sarn, a 6. Armia stała na linii Zbrucza. Bolszewicy w ciągu dnia nie zaczynali żadnych poważnych działań, skupiając swoje siły w okolicach Równego, przede wszystkim ściągając tam 4. Dywizję Kawaleryjską. Gdy przeciwnicy gromadzili swoje siły pod Równem, na południe od niego trwały zacięte walki. Polacy do późnej nocy odpierali ataki bolszewickiej 45. Dywizji Strzelców, zmuszając ją do wycofania się na południowy wschód.

Następny dzień, 6 lipca, minął spokojnie. Kilka niedużych ataków bolszewików nieopodal Aleksandrii powstrzymało siły 6. Dywizji Piechoty. Po nocy 7 lipca Budionny rozkazał swojemu wojsku atakować na całej linii frontu. Pozostawiając w okolicach Równego 6. Dywizję Kawalerii, rozkazał reszcie jednostek, które były w jego rozporządzeniu, przejść do ataku. 11. Dywizja Kawalerii otrzymała rozkaz aby pozostawić w okolicach Dubna jedną brygadę, a główne siły rzucić na zachód, żeby nie dać Polakom możliwości wycofania się. W tym samym czasie 14. Dywizja Kawalerii Bolszewików, pozostawiając jedną jednostkę pod Ostrogiem, miała uderzyć w jednostki polskie od tyłu, w okolicach Dubna. Do Aleksandrii nadciągnęły siły 1. Dywizji Piechoty Legionów, którym udało się w przededniu wieczorem oderwać od sił nieprzyjaciela i zająć, choć z opóźnieniem, wcześniej określone pozycje.

Rano 8 lipca była gęsta mgła, która jednak nie przeszkodziła 2. Armii Polskiej zacząć atak na całej linii frontu. Po uzyskaniu informacji o tym, że armia konna wycofała się jeszcze dzień temu z Równego w kierunku Łucka przez Klewań i Kiwerce, dowódca Frontu kazał uderzyć po flankach i tyłach wojska Budionnego. Celem było osłabienie bolszewików wysłanych na zachód. Tymczasem bitwa tocząca się na północ od Równego stawała się coraz bardziej zaciekła. W oczekiwaniu na przybycie 1. Dywizji Legionów, aby razem atakować na południu, 6. Dywizja Piechoty zdobyła obronne pozycje bolszewików na wzgórzu przed wsią Szpanów. W tym samym kierunku wzdłuż kolei wyruszył 20. Pułk Piechoty, wspierany z pancernych pociągów przez artylerię. Tymczasem dowództwo armii bolszewickiej, uświadamiając sobie, że polskie jednostki zdobyły przewagę, po zapadnięciu ciemności wydało rozkaz 4. Dywizji Kawalerii aby wycofać się na wschód, a 6. Dywizji Kawalerii ubezpieczać ten manewr.

Kiedy dywizje wojska Budionnego prowadziły przygotowania do wypełnienia rozkazu, polskie jednostki były już przygotowane do ataku Równego. Już po godzinie 21 (8 lipca) zaczął się wspólny atak w kierunku Równego. Jednak właśnie w tym momencie, gdy zapadł zmrok, zaczęła się bardzo duża ulewa. Nawet w pobliżu nic nie było widać. Te okoliczności bardzo utrudniały poruszanie się jednostek w nieznanej miejscowości. Mimo tych trudności, polskie jednostki kontynuowały atak. 12. Pułk Piechoty zajął wieś Ponebel. Jednostki 1. Dywizji Piechoty Legionów odrzuciły na południe od Szpanowa, a potem i do wsi Zołociejew kawalerię bolszewicką i w końcu doszły do północnych okolic Równego.

Kawaleria bolszewicka wycofała się, gdyż pozostała bez wsparcia na otwartym terenie. Polskie oddziały wszczęły ogień z karabinów i broni maszynowej, co spowodowało w wojsku przeciwnika duże straty i wywołało ogromną panikę. Porażka bolszewików stała się jeszcze bardziej widoczna, gdy oba szeregi spróbowały dostać się do szosy, przecinając wąską tamę i most nad rzeką Ustia. Pozostawiając po drodze setki zabitych i rannych, kawaleria Budionnego ukryła się w wąskich uliczkach Równego i uniknęła dalszego ataku. W pośpiechu mijając Równe, oddziały bolszewickie 6. Dywizji Kawalerii wycofały się na wieś Tynne.

Czesław CHYTRY
Fot.: Defilada 9 Pułku Ułanów w Równem, marzec 1920 / radunin.hostit.pl