Uchwałą Senatu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 3 sierpnia 2012 r. rok 2013 został ustanowiony jako Rok Powstania Styczniowego.

Powstanie Styczniowe 1863-1864 to największe polskie powstanie narodowe. Skierowane było przeciwko Rosji.

Wybuch powstania (22 stycznia 1863 roku) został poprzedzony wieloma manifestacjami patriotycznymi na terenie Warszawy. Powstanie Styczniowe zostało przyspieszone przez pobór do wojska rosyjskiego ludności polskiej, który miał na celu udaremnienie zrywu. Tymczasowy Rząd Narodowy ogłosił manifest powstańczy, w którym wzywał do walki z zaborcami, gwarantował m. in. zniesienie różnic stanowych oraz uwłaszczenie.

Powstanie Styczniowe objęło swym zasięgiem Królestwo Polskie, a także Litwę, Białoruś oraz część Ukrainy. Stosunek powstania do Ukrainy określony został jeszcze w 1861 roku podczas patriotycznej uroczystości. Zebrani porozumieli się na zasadzie równouprawnienia Ukrainy (jak wtedy mówiono – Rusi) wobec Polski i Litwy.

„Gdyby (...) separatystyczne dążności były tak silne, że Ruś usiłowałaby się od nas bądź co bądź odłączyć, to w takim razie (...) nastąpić może tylko po wspólnym oswobodzeniu, po wypędzeniu wspólnego wroga. W żadnym razie nie będzie Polska chciała przymusem ją w związku zatrzymać i zostawi jej prawo decydowania o swoim losie" – czytamy w organie Centralnego Komitetu Narodowego „Ruch" (nr 1 z 5 lipca 1862 roku).

Od początku lat 60-tych ważnym miejscem dla kształtującego się ruchu powstańczego był Kijów. Po zamknięciu przez carskie władze wyższych uczelni w Warszawie i w Wilnie, Uniwersytet Kijowski stał się dla młodzieży polskiej najważniejszą uczelnią. Ten sam uniwersytet był także bazą dla środowiska tworzącego ukraińskie odrodzenie narodowe. Na początku lat 60-tych te dwie grupy przenikały się nawzajem. Dla wielu kijowskich studentów programy odrodzenia Rzeczpospolitej z jednej strony, oraz walki o wolną Ukrainę z drugiej, były niesprzeczne, a nawet się uzupełniały. Pierwsza tajna gazetka ruchu powstańczego „Odrodzenie" była wydana właśnie w Kijowie.

Na Ukrainie powstanie wybuchło 8 maja 1863 roku. Działania powstańcze objęły Wołyń i część Kijowszyzny. Oddziały powstańcze ogłaszały „Złotą Hramotę" - dokument nadający chłopom ziemię i wzywający ich do walki. Niestety chłopi pozostali wobec powstania najczęściej obojętni lub nawet wrodzy. Władze carskie zachęcały ich do rabunku własności powstańców. Były jednak i takie wsie, gdzie powstańców przyjmowano chlebem i solą, a chłopi wstępowali do powstańczych oddziałów.

Na terenie Galicji, należącej do zaboru austriackiego, działało podziemie, wspierające walczących w zaborze rosyjskim. Wychodziły stąd dostawy broni, formowano tu nowe oddziały, tu znaleźli schronisko powstańcy już po wygaśnięciu walk.

Niestety Powstanie Styczniowe nie mogło liczyć na powodzenie. W Królestwie Polskim stacjonowała 100-tysięczna armia rosyjska. Przeciw niej w nocy z 22 na 23 stycznia, wystąpiło zaledwie 6 tys. powstańców. Wojsko polskie było wspomagane przez Polaków ze wszystkich zaborów, przez emigrację, a także przez przedstawicieli innych narodów. W szczytowym okresie powstania w różnych oddziałach walczyło razem około 30 tys. powstańców. Walki miały zazwyczaj charakter partyzancki. W czasie powstania stworzone zostało, nie mające wcześniej precedensu, państwo podziemne z własnymi urzędnikami, pieczęciami, prasą, podatkami. Legenda Powstania Styczniowego legła u podstaw odrodzonej w 1918 roku Polski.

Natalia DENYSIUK