19 marca przypada kolejna rocznica śmierci Józefa Ignacego Kraszewskiego, wybitnego polskiego pisarza, który spędził znaczną część swojego życia na Wołyniu. Zachęcamy do zapoznania się z artykułem archeologa, muzealnika i krajoznawcy Jana Józefa Fitzkego pt. «Pamiątki po Józefie Ignacym Kraszewskim w Muzeum Wołyńskim», opublikowanym w nr. 5 «Ziemi Wołyńskiej» z 1939 r.

Józef Ignacy Kraszewski pozostawił po sobie gigantyczną spuściznę literacką – ponad 600 (!) tomów prozy, poezji, utworów publicystycznych i korespondencji. Znaczną część pisarskiego życia spędził w swoich majątkach na Wołyniu, które przez cały ten czas były dla niego warsztatem twórczym, a po części źródłem inspiracji dla literackich obrazów.

Tak się jednak złożyło, że ten ważny okres w losach klasyka literatury polskiej pozostawił po sobie bardzo niewiele materialnych zabytków, które mogłyby posłużyć do przybliżenia czytelnikom postaci Kraszewskiego. Skromny zbiór eksponatów związanych z Kraszewskim, który udało się zgromadzić dla Muzeum Wołyńskiego w okresie międzywojennym, opisał kustosz tej placówki, Jan Józef Fitzke.

Od tego czasu minął prawie wiek. Wołyń doświadczył wiele: pierwszych sowietów, działań wojennych, okupacji nazistowskiej, a następnie wieloletnich rządów reżimu komunistycznego, czasów perturbacji gospodarczych w okresie niepodległości. Oczywiście muzeum również tego wszystkiego doświadczyło. Teraz trwa nowa wojna, ale Muzeum wciąż działa. W listopadzie 2022 r., czyli już w czasie pełnowymiarowej inwazji rosyjskiej, Wołyńskie Muzeum Krajoznawcze zaprezentowało wystawę «Józef Kraszewski i Wołyń».

Mimowolnie nasuwa się pytanie: czy przez te prawie sto lat Muzeum zdołało uzupełnić swoją kolekcję poświęconą naszemu wybitnemu rodakowi? Czy wręcz przeciwnie, straty przewyższyły zyski? Tak czy inaczej, interesujące byłoby porównanie składu współczesnej kolekcji z opisami Jana Józefa Fitzke.

Poniżej podajemy tekst jego artykułu.

***

Muzeum Wołyńskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Łucku, mając na celu przedstawienie w najszerszym zakresie wszystkich przejawów życia kulturalnego, gromadzi poza innymi wszelkiego rodzaju pamiątki związane z tymi wielkimi Polakami, którzy bądź wywodzą się z Wołynia, bądź czas dłuższy przebywali w jego obrębie, względnie tematem prac z tą dzielnicą byli związani.

Do tych przede wszystkim należał Józef Ignacy Kraszewski, który mieszkał i tworzył na Wołyniu w latach 1837–1859 i gdzie posiadał kolejno szereg majątków jak Omelno, Gródek, Hubin pod Luckiem. Na skutek nieporozumień i przykrości, których nie szczędziło mu miejscowe ziemiaństwo, rozżalony opuszcza ukochany przez siebie Wołyń, aby już nigdy do niego nie wrócić.

Zbiory Muzeum Wołyńskiego do niedawna pod względem Kraszewskiego przedstawiały się bardzo ubogo. Jeden jedyny list pisany z Żytomierza w r. 1854 do sędziego Antoniego Peretiatkowicza z Pułhanowa po śmierci p. Urbańskiej, ciotki żony, z prośbą, aby zajął się interesami jej i sprawami związanymi z Hubinem, dawał znać o istnieniu Kraszewskiego w tym Muzeum.

Zbieranie dzisiaj pamiątek po Kraszewskim napotyka na daleko idące trudności, gdyż gros tych znajduje się po wielkich ogólnopolskich muzeach i bibliotekach.

Ostatnio posiadana korespondencja Kraszewskiego wzbogaciła się o 3 listy pisane do rodziny Rzepeckich (1884-6), jeden do nieznanego bliżej adresata i jeden do Zofii Kraszewskiej.

Z końcem r. 1938 Zarząd Towarzystwa nabył od p. Ossowskiego w Łucku miedziany medal ofiarowany Kraszewskiemu w pięćdziesiątą rocznicę przez literatów. Medal projektowany przez M. Barduleck'a przedstawia na awersie głowę Jubilata z napisem wokoło Józef-Ignacy Kraszewski, na rewersie napis MDCCCLXXIX (Na Pięćdziesiątą Rocznicę) (Prac literackich) (Polacy w Dreźnie), obwiedziony wieńcem laurowych liści. Nadto zakupiono trzy różnej wielkości medaliony. Na wszystkich widnieje sędziwa głowa powieściopisarza ułożona z profilu. Na medalionie odlanym z żelaza umieszczony został u dołu rok 1879, zaś medalion największy 25,8 cm średnicy, projektowany przez A. Pruszyńskiego, wykonany przez Fr. Witkowskiego, odbity w fabryce Braci Henneberg, został wydany przez Towarzystwo Zachęty Sztuki Polskiej w Królestwie Polskim członkom swoim za rok 1880.

Od niespełna dwóch lat mieszka w Łucku przy ul. Lisa-Kuli wnuczka J. I. Kraszewskiego, Zofia, która ofiarowała do zbiorów Muzeum kilkanaście przedmiotów, wśród nich – medal wybity na pamiątkę 50-letniego jubileuszu 3 października 1879 przez miasto Kraków, litografię H. Aschenbrennera z r. 1852, przedstawiającą Kraszewskiego w wieku dojrzałym, litografie Fajansa druk P. Pillera i syna we Lwowie 1854 r. zapewne z czasów pobytu powieściopisarza na Wołyniu, litografię z lat 1879 z podpisem A. Kr. sc., obraz olejny malowany przez Kraszewskiego na desce o wymiarach 13,2x23 cm, a przedstawiający w pięknych kolorach jeden z charakterystycznych fragmentów San Remo, nieduży album w skórzanej okładce zdobiony wyciśniętymi stylizowanymi liśćmi ofiarowany synowi Franciszkowi, a zawierający sześć rysunków wielkiego pisarza. Na jednym przedstawione zostały ruiny jakiegoś, zapewne wołyńskiego zamku, z dedykacją: «19 marca 1858. Jasiowi Kraszewskiemu J. I. Kraszewski», trzy krajobrazy, rysunek, na którym widać z profilu ujętego mężczyznę w kontuszu i na papierze listowym tuszem wykonany niewielki obrazek, przedstawiający siedzącego na koniu szlachcica w rozmowie z chłopcem, następnie wklejony do albumu. Wartość rysunków jest tym cenniejsza, że najprawdopodobniej zostały one wykonane na Wołyniu. Medalion niewielki z popiersiem Kraszewskiego oraz trzy fotografie (na jednej widzimy powieściopisarza, na drugiej fotomontaż akwarel artysty malarza M. A. Sozańskiego wykonanych we Florencji 1887 r. na trzeciej trumnę katafalku w Krakowie) stanowią cenne pamiątki.

Kolekcję powyższą uzupełnia album rysunków syna pisarza, a ojca ofiarodawczyni Franciszka Kraszewskiego, obejmujący kilkanaście rysunków. Wreszcie za pośrednictwem p. konserwatora Zb. Rewskiego Towarzystwo Rozwoju Ziem Wschodnich przekazało dla Muzeum Wołyńskiego niewielki współczesny portret Kraszewskiego (rysunek ołówkiem).

Portret Józefa Ignacego Kraszewskiego, 1876 r. Drzeworyt Aleksandra Regulskiego

Powyższy już dość pokaźny zbiór uzupełniają fotografie rysunków, na których przedstawił nam Kraszewski – szereg zabytków wołyńskich, a zwłaszcza łuckich, rysunków z albumu znajdującego się obecnie w Bibliotece Narodowej w Warszawie, jak również fotografie akwarel wołyńskich J. Konopackiego, zamieszczonych w albumie ofiarowanym Kraszewskiemu przez m. Łuck w r. 1879 (obecnie w zbiorach Poznańskiego T-wa Przyjaciół Nauk).

Album ofiarowany Józefowi Ignacemu Kraszewskiemu przez miasto Łuck w 1879 r. Zdjęcie ukazało się w nr. 5 «Ziemi Wołyńskij» z 1939 r.

Opracował Anatol Olich

***

Inne teksty z cyklu «Ziemia Wołyńska» można przeczytać tu.