„Jeśli jaki kraj cichy, jeśli jaki spokojny, to Polesie nasze. Kiedy przez którą wieś gościniec pocztowy nie idzie albo trakt kupiecki, to prócz pospolitego odgłosu wsi, który jest jakby jej oddechem, nic nie słychać obcego, nic nie widać cudzego. - Wszystkie świty jednakowo siwe, wszystkie chustki jednakowo białe i sosny jednakowo zielone, i chaty jednakowo niskie i nieforemne, i ten sam zawsze dym czarny ponad ich dymnikami się wzbija” – tak zaczyna się powieść J. Kraszewskiego „Ulana”, w ten sposób opiewał on nasz Wołyń.

Józef Ignacy Kraszewski urodził się 1812 roku w Warszawie, studiował na Uniwersytecie Wileńskim, od 1838 roku przez ponad 20 lat mieszkał na Ukrainie, gdzie posiadał takie wołyńskie wsie jak Romanów, Gródek, Hubyn, Omelno, a później w Żytomierzu, gdzie pracował jako kurator szkół i dyrektor Teatru Żytomierskiego. Był także członkiem Komitetu ds. Uwolnienia Chłopów.

Człowiek o niezwykłej inteligencji i tytanicznej pracowitości dostojnie przysłużył się ojczystemu narodowi jako prozaik, poeta, dramaturg, krytyk literacki, filozof, folklorysta, etnograf, malarz, archeolog, znawca sztuk pięknych, redaktor i wydawca. Dzięki jego imieniu Wołyń został na zawsze wpisany w historię literatury Polski i świata. W ciągu 75 lat życia i 57 lat twórczości stworzył ponad 600 tomów swoich dzieł, w tym na samo dziedzictwo korespondencyjne składa się 100 tomów.

Lepsze jego utwory – „Historia kołka w płocie”, „Ostap Bondarczuk”, „Chata za wsią”, „Dwa  światy”, „Resztki życia”, „Ulana”, „Historia Sawki”, „Całe życie biedna” – zostały stworzone przez Kraszewskiego na Wołyniu. Napisana w Gródku „Chata za wsią” o losie pięknej dziewczyny stała się podstawą znanego dramatu Mychajła Staryckiego „Cyganka Aza”.

W czasie swego pobytu na Wołyniu pisarz utożsamił się z tą ziemią, tu spędził najszczęśliwsze swe lata, dużo podróżował gromadząc wiadomości z archeologii i etnografii, szkicując wołyńskie zabytki. Latem 1847 roku przebył ciekawą wędrówkę poprzez Dubno, Hołoby, Kowel i Ratne krocząc do Druskenik – wsi na Litwie. W dzienniku z podróży zebrał wartościowe opisy etnograficzne miejscowości.

Przez wolę losu Kraszewski był zmuszony do opuszczenia Wołynia i przeprowadzenia się do Warszawy, gdzie mieszkał od 1859 do 1863 roku. Ten okres jego życia kończy się w styczniu 1863 roku, kiedy opuszcza stolicę, żeby już nigdy więcej do niej nie wrócić. Kraszewski spędził 24 lata na obczyźnie, na wymuszonej emigracji. W roku 1884 został posądzony o zdradę państwa i na półtora roku zamknięty w magdeburskim więzieniu. Podczas procesu sądowego i w czasie uwięzienia Kraszewski ani na chwilę nie poprzestawał w pracy. „Psiawiara”, „Awantura”, „Król w Nieświeżu” i wiele innych dzieł zostało napisanych przez niego właśnie w tym trudnym okresie życia. Zmarł on w 1887 roku w Genewie, a został pochowany w Krakowie na Skałce, obok wybitnych synów narodu polskiego.

Wśród pamiątek zachowanych i eksponowanych w Wołyńskim Muzeum Krajoznawczym są dzieła Józefa Kraszewskiego wydane jeszcze za jego życia oraz rysunki, medaliki pamiątkowe i pocztówki ku czci pisarza, zdjęcie z warszawskiego okresu jego życia (1859-1863), jedno z najdawniejszych zdjęć w fotograficznym zbiorze archiwalnym, które posiada muzeum.

Natalia PUSZKAR, główny kustosz
Wołyńskiego Muzeum Krajoznawczego