Historię muzeum zwykle odliczamy od chwili jego powstania. Jednak żadne z muzeów nie pojawia się w pustej przestrzeni: wcześniej tworzy się zbiory muzealne. Okres gromadzenia eksponatów i kształtowania kolekcji nierzadko trwa kilka pokoleń.
Muzeum Sztuki w Tarnopolu zostało otwarte 1 maja 1991 r. na bazie Galerii Obrazów Muzeum Krajoznawczego w Tarnopolu. Pracowało tu wówczas 19 osób, obecnie – 22. Nowe muzeum otrzymało siedzibę w budynku byłej galerii obrazów przy ulicy Salomei Kruszelnickiej 1. Muzeum Krajoznawcze przekazało mu 552 dzieła sztuki.
9 sierpnia 1991 r. urządzono pierwszą wystawę, a w październiku otwarto stałą ekspozycję dzieł sztuki ukraińskiej i światowej, która po małych zmianach i uzupełnieniach jest prezentowana do chwili obecnej.
Muzeum planowano umieścić w zabytkowym Starym Zamku nad Stawem Tarnopolskim. Opracowaniem dokumentacji rekonstrukcji zamku zajmował się Wileński Instytut Projektowania (Litwa). Szkoła Walki Grecko-Rzymskiej miała przeprowadzić się z zamku do zespołu sportowego w dzielnicy «Słoneczna». Dokumentacja projektu została przygotowana, ale zabrakło kosztów na jego realizację. Dlatego obydwie instytucje pozostają w swoich pomieszczeniach do dnia dzisiejszego.
Muzeum Sztuki w Tarnopolu obchodzi 25-lecie, ale jego zbiory mają wcześniejszą historię. Muzealnictwo w mieście zaczęło się od działalności Regionalnego Muzeum Podolskiego, otwartego 13 kwietnia 1913 r. w czterech salach Towarzystwa Szkoły Ludowej przy ulicy Kaczały 1–2. Założycielem muzeum był Stanisław Sorokowski – profesor Państwowego Seminarium Nauczycielskiego i prezes Towarzystwa w latach 1901–1914. Wśród eksponatów muzeum znalazły się dzieła malarskie i plastyczne, m.in. wykonane w gipsie kopie dzieł Wita Stwosza i Jana Raczki z Krakowa. Pierwsza ekspozycja muzeum istniała krótko. W czasie I wojny światowej została zrabowana przez Rosjan.
Zniszczony budynek Towarzystwa Szkoły Ludowej został później odnowiony. Jego drugie otwarcie odbyło się 9 listopada 1930 r. Wtedy też wydano nowy przewodnik po muzeum. Zbiory muzealne składały się z czterech działów: historyczny, etnograficzny, sztuki współczesnej (rzemiosło artystyczne) i przyrodniczy. Spośród eksponatów wyróżniały się kolekcje medali, odznaczeń, rzeźby, obrazy olejne, rysunki, ryciny, i akwarele. Na Tarnopolszczyźnie zebrano dużo przedmiotów sztuki dekoracyjno-użytkowej: wyroby garncarskie, z porcelany i szkła, stroje ludowe, dywany i hafty, pisanki i wycinanki. Bibliotekę doktora Ludwika Finkla (1858–1930), liczącą 4 tys. prac, umieszczono w oddzielnej sali.
W październiku 1939 r. sowieci przeistoczyli Regionalne Muzeum Podolskie w Tarnopolskie Muzeum Historyczno-Krajoznawcze. Zbiory zostały powiększone o eksponaty, które wcześniej należały do znanych polskich rodów. Trafiły tu dzieła malarskie, rzeźby i grafiki Europy Zachodniej z ХVІІ – początku ХХ wieku. Z galerii pałacu hrabiów Potockich w Pomorzanach (obecnie obwód lwowski) pochodzi portret młodego mężczyzny (późniejszy król Polski Stanisław Leszczyński) i portret hetmana koronnego Mikołaja Potockiegо, obrazy Petra Brandla «Nauka obliczeń» і Juliana Fałata «Powrót z polowania».
Z zamku Koziebrodzkich w Kudryńcach na Tarnopolszczyźnie przywieziono portrety Jana Golejewskiego, Stefana Czarneckiego, Stanisława Małachowskiego, około 20 portretów rodziny Borchów, obrazy «Martwa natura z ptakami i owocami» Franza Wernera Tamma, «Ukrzyżowanie». Wszystkie dzieła pochodzą z ХVІІІ wieku i początku ХІХ i należą przeważnie do nieznanych autorów.
Prywatną galerię malarstwa w Europie Zachodniej ХVIII w. posiadali baronowie von Dobczyc w Zaleszczykach – właściciele pałacu i parku nad Dniestrem. Z tej galerii do Muzeum Krajoznawczego zabrano obrazy o wątkach biblijnych («Judyta w głową Holofernesa», «Znalezienie Mojżesza») i historycznych («Portret kobiety – Rzymianka», «Śmierć Lukrecji»), a także martwa natura «Symfonia». Te wszystkie płótna obecnie są ozdobą zbiorów Muzeum Sztuki w Tarnopolu.
Muzeum Krajoznawcze odnowiło swoją działalność w lipcu 1945 r. Z byłych polskich pałaców i zamków, zamkniętych cerkwi, kościołów i klasztorów przywożono do Tarnopola cenne dzieła sztuki i przedmioty dekoracyjno-użytkowe, drukarstwa i sztuki ludowej. W latach 1960–1970 zbiory muzealne zostały uzupełnione o płaskorzeźby Jana Jerzego Pinzla z Cerkwi Świętej Pokrowy w Buczaczu, posągi Antoniego Osińskiego z kościoła w Zbarażu (wszystkie – z poł. XVIII w.), ilustrowane starodruki z XVII–XVIIІ w., wydane w drukarniach Ławry Poczajowskiej i Peczerskiej, Bractwa Stauropigialnego we Lwowie.
Dzieła sztuki posiadane przez Muzeum Krajoznawcze były podstawą do założenia ekspozycji galerii obrazów, eksponowanej w latach 1978–1986 w byłym kościele dominikańskim, a następnie w dzisiejszym budynku. Znacznej pomocy w organizacji galerii udzieliły największe muzea Ukrainy. Wtedy Lwowska Galeria Obrazów przekazała dzieła polskich artystów Józefa Mehoffera, Jerzego Kossaka, Władysława Szczepanika. Dużo obrazów i grafik ofiarowali artyści mieszkający we Lwowie, a urodzeni na Tarnopolszczyźnie. Około 500 obrazów okresu powojennego przekazała Dyrekcja Wystaw Artystycznych z Kijowa.
Z powodu braku własnego transportu, muzeum nie prowadzi ekspedycji naukowych w obwodzie w celu poszukiwania pamiątek sztuki dekoracyjno-użytkowo sakralnej. Jednak w 1995 r. dyrektorowi placówki udało się przywieźć z cerkwi wsi Krzywe koło Skałata (rejon podwołoczyski) dwa obrazy «Święta Rodzina» і «Chrystus w Emaus» – (oba z 1863 r.) nieznanego autora. Ikony z powodu nieporozumień między wspólnotami wyznaniowymi zostały wyrzucone – jedna na dzwonnicę, druga na poddasze cerkwi. W tymże roku do muzeum trafiło osiem obrazów z cyklu biblijnego «Stworzenie świata» z cerkwi w Buglowie (rejon łanowiecki), wykonanych na podstawie rycin Juliusa Schnorra von Carolsfelda.
W czerwcu 2007 r. na poddaszu przybudówki do Cerkwi Narodzenia Chrystusa w Tarnopolu, podczas renowacji znaleziono wiele dzieł sztuki sakralnej i dokumentów, które najprawdopodobniej, przechowywano tu po zrujnowaniu kościoła parafialnego (1954 r.) i cerkwi klasztornej na Rogatce (1962 r.). Według decyzji Metropolity Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego Metodego (Kudriakowa), cerkiew przekazała Muzeum Sztuki 25 rzeźb: gipsowe (m.in. Jezus Chrystus, Bogurodzica, Anioł) i drewniane (ukrzyżowanie, putta, święci rzymskokatoliccy). «Ukrzyżowanie» to unikalne dzieło nieznanego mistrza galickiego z końca XVII w. – poprzednika Pinzla. Datę powstania tego dzieła uściślił Borys Woźnicki, wieloletni dyrektor Lwowskiej Galerii Sztuki. Obecnie rzeźba czeka na swojego restauratora.
W zbiorach muzeum znajdują się obrazy twórców pochodzących z Tarnopolszczyzny: Antona Malucy, Dionizego Szołdry, Wołodymyra Sawczaka, Wołodymyra Woroniuka, Krystyny Kuricy, Emmy Andiewskiej oraz linoryty i drzeworyty Jakowa Gnizdowskiego.
Wiele dzieł sztuki można oglądać dzięki pracy muzealnych restauratorów. Tego typu prace rozpoczął Dionizy Szołdra (1925–1995). Jako pierwszy odnowił portret «Śpiewaczka» Józefa Mehoffera. Odrestaurowane dzieła (a jest ich ponad 125) wzbogaciły stałą ekspozycję muzealną.
Na szczególną uwagę zasługuje 39 grafik artystów zachodnioeuropejskich XVIIІ – ХІХ w., które zostały przywiezione do byłej galerii obrazów z Ermitażu w Petersburgu. Część z nich wystawiona jest w stałej ekspozycji, zwłaszcza doskonałe sztychy i litografie artystów włoskich, niemieckich, francuskich i polskich. Dużo prac to dzieła grafiki reprodukcyjnej, odtwarzające piękne obrazy i malowidła ścienne.
Najwięcej w zbiorach muzealnych jest dzieł grafiki ukraińskiej. Są to m.in. dzieła artystów z Tarnopolszczyzny, którzy pracowali we Lwowie (Ołena Kulczycka, Leopold Lewicki, Jarosław Muzyka, Ołeksa Szatkiwski) lub za granicą (Jakub Gnizdowski, Anton Maluca). Muzeum posiada dużą kolekcję ekslibrysów – 6 146.
Kolekcja polskiego malarstwa, szczególnie portrety XVIII–ХХ w. – to jedne z najciekawszych prac w ekspozycji muzealnej. Są tu: portrety Stanisława Leszczyńskiego, Stanisława Małachowskiego, rodziny Golejewskich, państwa Lozardów. Dzieła słynnych polskich malarzy zajmują osobne miejsce w sali sztuki zagranicznej: «Westalka» Franciszka Lampiego, «Powrót z polowania» Juliusza Fałata, «Śpiewaczka» Józefa Mehoffera, «Powstaniec» Jerzego Kossaka, «Poszukiwacz pereł» H. Samossy Wygrzywalskiegо, «Krajobraz wiejski» Kazimierza Olpińskiego.
W dniu 1 stycznia 2016 r. zbiory muzealne liczyły 9 030 eksponatów. Informacje o muzeum można uzyskać z katalogów zbiorów muzealnych «Malarstwo. Rzeźba» і «Grafika. Sztuka dekoracyjno-użytkowa», ulotki «Tarnopolskie Obwodowe Muzeum Sztuki» i innych wydań muzealnych.
Igor DUDA,
historyk sztuki, dyrektor Tarnopolskiego Obwodowego Muzeum Sztuki
