Monografie zbiorowe, studia historyczne, korespondencja, analizy naukowe i zbiory artykułów – ukraińscy i polscy badacze przedstawili swoje publikacje, które niedawno ujrzały światło dzienne.

Z nowościami książkowymi można było zapoznać się podczas XII Polsko-Ukraińskich Spotkań «Przyszłość, współczesność, przeszłość. Nowe wyzwania. Prognozy rozwoju stosunków polsko-ukraińskich», które od 19 do 22 września odbywały się w Jaremczu.

Prezentacje książkowe rozpoczęły się od przedstawienia studium Wiktora Wojnałowycza i Natalii Koczan «Czynnik religijny procesów etnicznopolitycznych w Galicji: radziecki okres powojenny i współczesność». Autorzy zauważyli, że badania etnicznopolityczne zajmują w ich działalności kluczowe miejsce, a na podstawie podobnych analiz przygotowano już fundamentalne prace dotyczące innych regionów, w szczególności Donbasu i Zakarpacia.

Wiktor Wojnałowycz dodał, że Galicja została wybrana do badań nieprzypadkowo, ponieważ region ten, biorąc pod uwagę liczną obecność przedstawicieli różnych wyznań, stanowił, z punktu widzenia radzieckiej polityki religijnej, ogromne zagrożenie dla ZSRR.

Większość wyznaniową w Galicji stanowili grekokatolicy, duże były również społeczności katolików obrządku zachodniego i protestantów. «Taka różnorodność była trudna do kontrolowania przez reżim sowiecki» – zauważył Wiktor Wojnałowycz, dodając, że inicjowany przez ZSRR pogrom Kościoła Greckokatolickiego i stosowanie kar doprowadziły do poważnych przemian w przestrzeni religijnej, przede wszystkim do rozpowszechnienia rosyjskiego prawosławia. Natomiast po latach 80. w Galicji nastąpiło intensywne ożywienie religijności, w szczególności dzięki legalizacji Kościoła Greckokatolickiego.

Natalia Koczan z kolei zwróciła uwagę na aktualne procesy, które zostały zauważone dzięki badaniom. Zaznaczyła, że w Galicji odnotowano najniższy poziom religijności i reprezentacji nowych ruchów religijnych. Współczesnym zjawiskiem charakterystycznym dla tego regionu jest powolna transformacja pamięci historycznej w integracyjną, a na szczególną uwagę zasługuje odbudowa pamięci o wspólnotach religijnych: żydowskiej i polskiej katolickiej, która ma miejsce dzięki staraniom organizacji pozarządowych.

«Środowisko religijne pozostaje w tyle za świeckim, w szczególności w postrzeganiu współczesnej rzeczywistości w całej jej różnorodności. Środowisko świeckie jest znacznie bardziej otwarte i szybsze w przełamywaniu stereotypów. Kościoły ukraińskie wbrew oczekiwaniom społeczeństwa nie stały się prawdziwymi inicjatorami przemian politycznych. A zmiany obserwowane w kościołach dzieją się pod presją społeczeństwa» – podsumowała badaczka.

Bogumiła Berdychowska prezentując publikację «Jerzy Giedroyć – Bohdan Osadczuk. Korespondencja 1950–2000» zauważyła, że książka została zapowiedziana jeszcze dwa lata temu, najpierw na Lwowskim Forum Wydawców, a później w Kijowie, natomiast opublikowano ją dopiero niedawno.

«Jest to ważne dzieło dotyczące stosunków ukraińsko-polskich na emigracji, w szczególności mówiące o pierwszej dekadzie stosunków między niepodległą Ukrainą a Polską» – powiedziała autorka.

Podczas ukraińsko-polskiego spotkania prezentowano także wydanie «Traktowani byli na wskroś humanitarnie...» Kosaczowski obóz dla osób internowanych w kontekście stosunków ukraińsko-polskich w Galicji (1928–1919). Monografia zbiorowa», nad którym pracowali Wołodymyr Wełykoczyj, Iwan Monołatij i Jurij Płekan.

Według naukowców podstawą do napisania pracy stały się dokumenty archiwalne i muzealne, zawierające informacje o polskich jeńcach wojennych w okresie Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej. Głównym pytaniem, które zadali sobie autorzy, było to, czy Ukraińcy z Kołomyi rzeczywiście odpowiadają za śmierć Polaków w Galicji. Według badaczy ze źródeł historycznych wynika, że było przeciwnie – ukraińscy lekarze ratowali internowanych, często ryzykując własne zdrowie i życie, lecząc jeńców z duru brzusznego, czerwonki oraz innych chorób.

Iwan Monołatij podkreślił, że autorom udało się ustalić nazwiska ponad 100 internowanych Polaków, a także osób, które spoczywają na cmentarzu wojskowym w Kołomyi z lat 1914–1918.

Wołodymyr Wełykoczyj zaś zauważył, że temat jest dość delikatny, więc badacze starali się podejść do niego z maksymalną obiektywnością. «Temat nie został zamknięty i wymaga dalszych badań. Właśnie rozpoczęliśmy ten proces i staraliśmy się nie zaostrzać problemu, tylko obiektywnie go przedstawić» – podkreślił naukowiec.

Publikacje Centrum Studiów Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego, w tym periodyki, przedstawił uczestnikom spotkania Denys Kucenko. Należy zauważyć, że podczas wszystkich paneli dyskusyjnych i prezentacji w sali konferencyjnej działały stoiska z książkami i czasopismami, które chętni mogli nabyć.

Z perspektywy XXI w. na wzajemne stosunki narodów: białoruskiego, ukraińskiego, polskiego i litewskiego po 450 latach od zawarcia Unii Lubelskiej usiłowali spojrzeć autorzy książki «Stosunki Polski z Litwą, Ukrainą i Białorusią 450 lat po Unii Lubelskiej» pod redakcją Tomasza Stępniewskiego.

Podczas prezentacji Walentyn Baluk skupił się na współpracy naukowców z Białorusi, Polski, Litwy i Ukrainy oraz na konieczności tworzenia nowych grup badawczych, pisania kolejnych prac i publikowania ich nie tylko w języku polskim lub ukraińskim, ale także w języku angielskim, aby informacje o sytuacji na Ukrainie docierały również do krajów Europy Zachodniej, które postrzegają konflikt na wschodzie Ukrainy nie jako agresję lub okupację, tylko jako wojnę hybrydową. Ponadto ważne jest, aby Zachód rozumiał, że «Rosja Putina stanowi zagrożenie nie tylko dla Ukrainy, ale dla całej Europy, ponieważ relatywizuje podstawowe wartości».

Pracę pt. «Nowa polityka strukturalna w warunkach gospodarki rynkowej. Zbiór prac naukowych» pod redakcją Polaka Alojzego Zbigniewa Nowaka, Dziekana Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego, oraz Chińczyka Justina-Jifu Linia przedstawili Alojzy Zbigniew Nowak i rektor Przykarpackiego Uniwersytetu Narodowego im. Wasyla Stefanyka Igor Cependa. Ten ostatni podkreślił, że książka, która opisuje z perspektywy światowej sławy naukowców konieczność nowej polityki strukturalnej w globalnej gospodarce, została przetłumaczona i wydana w języku ukraińskim.

Trudnemu losowi mniejszości ukraińskiej w Polsce poświęcone jest dzieło Romana Drozda «Ukraińcy w Polsce: spojrzenie na własną przeszłość (1947–2005)». Autor przyznał, że napisał książkę z konieczności, aby «ukraińska mniejszość narodowa doceniła swoją przeszłość na drodze do odzyskania świadomości i godności, które były osłabione i zniszczone przez akcję «Wisła».

Chociaż wydarzenia opisane w książce zaczynają się od roku 1947, publikacja pokazuje także zmiany, które zachodziły w społeczności ukraińskiej w Polsce po roku 1989, ponieważ «demokratyzacja życia w Polsce wywarła ogromny wpływ na społeczność ukraińską, której przedstawiciele stali się pełnoprawnymi obywatelami Polski».

«Ukraińcy zaczęli wykorzystywać nowe możliwości w celu odzyskania własnej tożsamości. Zaczęli jeździć do rodzinnych wiosek, gdzie przede wszystkim udawali się na cmentarze, szukali grobów swoich przodków, odnawiali je, stawiali pomniki» – opowiedział Roman Drozd, dodając, że Ukraińcy w Polsce nie rozumieli w pełni uczuć Polaków, chociaż byli obywatelami polskimi, ponieważ między mniejszością ukraińską a Polakami nie było dialogu. «Większość Ukraińców nic nie wiedziała o Wołyniu, nie rozumiała do końca żalu Polaków, dlatego zbliżenie Ukraińców i Polaków jest takie trudne» – wyjaśnił autor.

Zaznaczył, że w dialogu polsko-ukraińskim często pomija się Polaków na Ukrainie i Ukraińców w Polsce: «My, Polacy na Ukrainie i Ukraińcy w Polsce, mamy swoje własne osiągnięcia i możemy odegrać dużą rolę w zbliżeniu Polaków i Ukraińców».

Tłumacz Mykoła Łesiuk wyznał, że praca nad książką nie była dla niego łatwa, ponieważ podczas czytania często nie potrafił powstrzymać łez. Zauważył, że dzieło Romana Drozda jest tak wzruszające, ponieważ autor opisuje wydarzenia bez uprzedzeń, opierając się wyłącznie na faktach.

Również w ramach XII Polsko-Ukraińskich Spotkań «Przyszłość, współczesność, przeszłość. Nowe wyzwania. Prognozy rozwoju stosunków polsko-ukraińskich» przedstawiono książki «Wołyń i Galicja Wschodnia pod okupacją niemiecką. 1943–1944», «Wołyń i Galicja za drugiego Sowieta» pod redakcją Łukasza Adamskiego i Grzegorza Hryciuka oraz monografię wołyńskich badaczy «Wojna pamięci i wojna pomników we współczesnych stosunkach ukraińsko-polskich» Ludmyły Strilczuk i Andrija Niniczuka.

Ludmyła Strilczuk zauważyła, że praca wołyńskich autorów ukazała się dopiero w poniedziałek, 16 września. Dodała również, że dla niej, jako rodowitej mieszkanki Wołynia, ważne było obiektywne i kompleksowe przedstawienie wołyńskiej tragedii..

Tekst i zdjęcia: Olga SZERSZEŃ