220 lat temu, 3 maja 1791 roku w Warszawie, została uchwalona „Konstytucja 3 Maja”. Po Konstytucji Stanów Zjednoczonych z 1787 r. była ona drugą w świecie nowoczesną konstytucją – czyli ustawą dającą fundamentalne swobody narodowi i całościowo regulującą ustrój prawny państwa.
Konstytucja 3 maja była próbą radykalnego uzdrowienia i zlikwidowania wad przestarzałego ustroju politycznego Rzeczypospolitej Obojga Narodów, wprowadzającą między innymi trójpodział władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Uchwalona przez Sejm Czteroletni jako "Ustawa Rządowa", konstytucja wprowadzała także w Rzeczpospolitej wolności wyznania, pozostawiając jednak katolicyzmowi status religii panującej.
Na mocy Konstytucji 3 maja Rzeczpospolita stała się monarchią parlamentarną. Likwidacji uległa odrębność urzędów Polski i Litwy; zniosiono zgubne „liberum veto” pozostawiające sejm na łasce każdego posła, który, jeśli zechciał – z własnej inicjatywy, lub przekupiony przez zagraniczne siły, albo magnatów – mógł unieważnić wszystkie podjęte przez sejm uchwały. Zniesiono wolne elekcje i konfederacje. Sejm, który wybierano na dwuletnią kadencję, miał się składać z dwóch izb a decyzje sejmu miały być wiążące dla sejmików wojewódzkich. Król stawał się głową rządu - jego decyzje przed wejściem w życie wymagały zatwierdzenia przez ministrów odpowiedzialnych przed sejmem. Co ważne konstytucja wprowadziła polityczne zrównanie mieszczan i szlachty, natomiast stan chłopski został objęty opieką rządu. Obcego pochodzenia rzemieślników i kupców zachęcano do osiedlenia się w Polsce przez zapewnienie im wielu swobód.
Konstytucja 3 Maja obowiązywała tylko przez rok, ponieważ jej przyjęcie sprowokowało wrogość potężnych sąsiadów Rzeczypospolitej. Caryca Rosji Katarzyna, która uważała Polskę za swoje terytorium zależne, obawiała się że nowa konstytucja wzmocni suwerenność Warszawy. Zdecydowała się więc na interwencję zbrojną. Wykorzystano w tym celu grupę polskich magnatów od początku przeciwnych Konstytucji, którzy zwrócili się do carycy o pomoc i przywrócenie im zniesionych przywilejów. Z jej wsparciem utworzyli tak zwaną konfederację targowicką.
18 maja 1792roku ponad 20 tysięcy konfederatów i 97 tysięcy rosyjskiej piechoty wkroczyło do Rzeczypospolitej. Państwo polskie, które podjęło próbę ambitnych reform zostało pokonane. Jakże prorocze okazały się słowa dwóch współautorów Konstytucji 3 Maja, Ignacego Potockiego i Hugona Kołłątaja o tym, że ustawa ta jest "ostatnią wolą i testamentem gasnącej Ojczyzny". Po utracie niepodległości w 1795, przez 123 lata rozbiorów Konstytucja 3 maja stała się symbolem walki o odrodzenie Polski.
Walenty WAKOLUK
