Tymi słowy można zarysować krąg zagadnień rozpatrywanych pod koniec marca w Równem w ramach IV Ogólnoukraińskiej Konferencji Naukowo-Praktycznej na temat «Mniejszości narodowe i pamięć zbiorowa narodów tytularnych: dylematy (nie) zapomnienia».
Owa skomplikowana tematyka została wybrana nie przez przypadek, ponieważ problem ten dotyczy każdego z nas, zarówno Ukraińców, jak i przedstawicieli mniejszości narodowych. Odwieczne pytanie «Kim jesteśmy?» jest pewnym wdrożeniem problemu uniwersalnego, powstającego w punkcie styczności zbiorowej oraz personalnej tożsamości.
Konferencja została zorganizowana przez Stowarzyszenie Publiczne «Mnemonika», Rówieński Państwowy Uniwersytet Humanistyczny, Ukraińskie Centrum Badań Historii Holocaustu oraz Fundację im. Róży Luksemburg. Wzięli w niej udział naukowcy i specjaliści z dziedziny polityki pamięci przybyli z więcej niż 10-ciu regionów Ukrainy, a także przedstawiciele telewizji ATR, Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej, Muzeum Historii Miasta Kijowa, Instytutu Badań Politycznych i Etnonarodowych im. Iwana Kurasa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, Instytucji Państwowej «Encyklopedyczne Wydawnictwo», Instytutu Archeografii i Źródłoznawstwa im. Mychajła Hruszewskiego NAN Ukrainy, szkół wyższych Kijowa, Lwowa, Łucka, Iwano-Frankowska i in., co świadczy o tym, iż problematyka polityki historycznej na Ukrainie cieszy się bardzo dużym zainteresowaniem.
Tematyka prelekcji dotyczyła rozmaitych teoretycznych i praktycznych aspektów realizowania polityki pamięci zarówno na Ukrainie, jak też w Polsce, Czechach, Turcji, Rosji, Hiszpanii, Izraelu, Rwandzie oraz byłym ZSRR.
W trakcie konferencji uczestnicy poznali aktualną terminologię, stosowaną przez współczesną naukę w badaniach wzajemnego oddziaływania pamięci mniejszości narodowych, a pamięcią zbiorową narodu tytularnego. Zupełnym odkryciem dla niektórych mogą być współczesne interpretacje naukowe takich definicji, jak «post-pamięć», «trauma pamięci», «jaźń uszkodzona», «kwarantanna pamięciowa», «indeksacja pamięci», «heroizacja pamięci», «wiktymność», kompleks «winy zbiorowej» etc.
Stwierdzono, że pozytywną zdobyczą ukraińskiego doświadczenia w kształtowaniu polityki pamięci jest holistyczna i strategiczna wizja konieczności stopniowego włączania odrębnych pamięci mniejszości narodowych do ogólnoukraińskiej przestrzeni pamięci zbiorowej. Zdaniem prof. Maksyma Hona, pomysłodawcy tej konferencji: «zaczynając od lat 90-tych w Ukraińcach kształtował się autoportret ofiary systemu totalitarnego, co sprzyja postrzeganiu siebie jako narodu tytularnego obok innych narodów-ofiar, których spotkał podobny los – Żydami, Tatarami krymskimi, Polakami. W ten sposób naród ukraiński zaczyna stopniowo łączyć pamięć narodu tytularnego z pamięcią mniejszości narodowych». Wyniki badań Witalija Nachmanowycza wskazują, na przykład, że na Ukrainie «tragedia Babiego Jaru tradycyjnie definiowana jest jako tragedia nie tylko narodu żydowskiego, lecz także ukraińskiego, romskiego i innych». Umożliwia to każdemu nadawanie własnego sensu tej tragedii. Patrząc na obchody 75-tej rocznicy tej tragedii na Ukrainie badacz podkreślił potrzebę stosowania form bardziej systemowych w przygotowaniu i organizowaniu tych obchodów w przyszłości.
Jako pewną wadę ukraińskiego doświadczenia w realizowaniu polityki pamięci historycznej wskazano fakt, iż obecnie pamięci mniejszości narodowych wciąż znajdują się na marginesie ukraińskiej pamięci zbiorowej. Prof. Maksym Hon podzielił się spostrzeżeniem, iż faktycznie «brakuje przedstawienia historii mniejszości narodowych w, chociażby, podręcznikach do historii dla szkół wyższych». Kształtując w ten sposób obraz zbiorowy, na przykład, Polaków w historii ukraińskiej, autorzy takich podręczników bardzo często transponują krzywdy historyczne z poprzednich pokoleń na płaszczyznę analizy współczesnych problemów. Stąd wizerunek Polaków jest zazwyczaj zniekształcony wskutek patrzenia przez pryzmat doznanych krzywd podczas prób rozdzielenia ukraińskich terytoriów etnicznych i w związku z tym, kreowania obrazu siebie jako ofiary działań ze strony narodu sąsiadującego. Przyczyny takiej optyki autorzy upatrują w nadmiernych przejawach mentalności nacjonalistycznej, której obca jest idea inkluzywnego modelu pamięci w kontekście wspólnego losu historycznego.
Wskazówki dotyczące ewentualnego wykorzystania doświadczenia zagranicznego w kształtowaniu ukraińskiego modelu pamięci okazały się również słuszne. Prof. Ałła Kyrydon stwierdza, że «właśnie w społeczeństwie transformującym się odbywa się nagłe uaktywnienie pamięci, napływ wspomnień związanych z odniesioną «traumą», które warunkują potrzebę aktywnej eksplikacji przeszłości». Dlatego doświadczenie transformacyjne państw, które mają za sobą etap przejściowy, jest nader pomocne dla Ukrainy.
Nie została pominięta przez badaczy również tematyka ludobójstw dokonanych na rozmaitych grupach narodowych na terenach Ukrainy, które ukształtowawszy w sobie pewne «traumy pamięci» potrzebują właściwego «uzdrawiania» poprzez ustawiczny dialog międzypokoleniowy.
Bardzo trafnie na ten temat wypowiedział się prof. Serhij Rymarenko: «[…] w społeczeństwie ukraińskim aktualizują się dzisiaj momenty przełomowe transformacji społeczno-kulturowej, dokonują się zmiany w indywidualnej i zbiorowej samoświadomości». Związane to jest – zdaniem badacza – ze stopniowym przemieszczeniem się konfrontacji z linii rozdzielającej «ukraińskojęzyczny Zachód i rosyjskojęzyczny Wschód» na linię oddzielającej «rosyjskojęzyczny Dnipro od rosyjskojęzycznego Doniecka».
Uczestnicy konferencji skupili się również na analizie współczesnych sposobów postrzegania ukraińsko-polskiej przeszłości oraz ich interpretacji w przestrzeni publicznej obu narodów, a także na problemach związanych z odpowiedzialnością za zbezczeszczenie miejsc pamięci oraz niestosowne wypowiedzi na temat wydarzeń ze wspólnej przeszłości.
Na podstawie materiałów pokonferencyjnych zaplanowane jest wydanie pozycji książkowej. Wyrażamy nadzieję, że okaże się on pomocny politykom ukraińskim potrzebującym nowej tudzież obiektywnej refleksji nad praktycznymi sposobami rozwiązywania problemów w dziedzinie polityki pamięci.
W obecnych warunkach warto poszukiwać dróg realizacji jeśli nie inkluzywnego modelu pamięci, to chociażby modelu tolerancyjnego, lansując ideę tworzenia wspólnej przyszłości, w której wszystkie pamięci zostałyby włączone do jednej zbiorowej pamięci tytularnego narodu.
Patrząc na doniosłe znaczenie przeprowadzonego wydarzenia naukowego należałoby dodać, że sporo tematów z zakresu polityki pamięci wciąż potrzebuje omówienia i ponownej refleksji, co z kolei mogłoby się stać pokłosiem podobnych przedsięwzięć realizowanych w przyszłości.
Witalij LEŚNIAK,
Ukraińsko-Polski Sojusz imienia Tomasza Padury
CZYTAJ TAKŻE:
W RÓWNEM PRZEDSTAWIONO HISTORIĘ KOŚCIOŁA RZYMSKOKATOLICKIEGO
