225 lat temu – w 1787 roku biskup kijowski Kasper Cieciszowski ogłosił podniesienie do rangi katedry były kościół kolegium jezuickiego Św. Piotra i Pawła
Pierwszy w Łucku drewniany kościół parafialny (farny) p.w. Świętej Trójcy został ufundowany w 1426 roku przez Wielkiego Księcia Litewskiego Witolda Kiejstutowicza. Zgodnie z jego wymaganiem i z zezwolenia papieża Marcina V diecezję rzymskokatolicką z Włodzimierza przeniesiono do Łucka, a kościół p.w. Świętej Trójcy ogłoszono katedrą. W latach 1538-1544 łucki biskup Jerzy Falczewski w miejsce drewnianego wznosi kościół kamienny. Jednak nie uchroniło to kościoła od częstych wówczas w drewnianym mieście pożarów. Po pożarze 1724 roku kościół został odnowiony przez architekta Mateusza Oseckiego, który, jak świadczą dokumenty, nadał świątyni bogatszy, prawie barokowy wygląd. Widok kościoła Świętej Trójcy zachował się na jednej z dawnych ikon. Oprócz tego, niektóre informacje o tej świątyni dała obserwacja pozostałości jej fundamentów, dokonana za pomocą metody biolokacji. Kościół miał około 26 m długości i około 12 m szerokości. Sześć, a może nawet osiem słupów dzieliło go na trzy nawy. Na głównej fasadzie kościoła były dwie boczne nieco wyciągnięte do góry wieże, trzecia niewielka po środku dwuspadowego dachu, czyli wysokość wszystkich trzech naw mogła być jednakowa. Niektórzy badacze przeszłości wspominają o zegarze na fasadzie kościoła.
W nowym wyglądzie katedra stała niedługo, tylko do pożaru w 1781 roku. Kościół tak się spalił, że postanowiono go już nie odbudowywać. Sprzyjał temu także fakt, że niedaleko stał mniej spalony kościół zlikwidowanego kolegium jezuickiego. Po likwidacji zakonu jezuitów świątynie należały do Komisji Edukacji Narodowej. Ze względu na to biskup łucki Feliks Turski zwrócił się do Komisji z propozycją przekazania łuckiej parafii budynków jezuickiego kolegium i kościoła p.w. Św. Piotra i Pawła. Komisja postanowiła oddać budynki kolegium i kościół p.w. Św. Piotra i Pawła w zamian za część budynków Katedry p.w. Św. Trójcy, w których mieściła się kościelna szkoła.
Ze swoich środków łucka kapituła zobowiązała się wyremontować dwa stare budynki w celu otwarcia w nich powiatowej szkoły. Remont i restauracja mniej uszkodzonego podczas pożaru kościoła p.w. Św. Piotra i Pawła trwały ponad siedem lat. Roboty prowadził architekt-amator Józef Umiński. Kościół z zewnątrz doprowadzony był prawie do dzisiejszego wyglądu. We wnętrzu zachowano trzy ołtarze, umieszczono po obu stronach wielkie ikony i rzeźby świętych. Główny ołtarz Świętej Trójcy z odpowiednią ikoną znalazł się w otoczeniu obrazów Św. Piotra i Pawła. Na jednym z bocznych ołtarzy była ikona „Zmartwychwstanie Najświętszej Maryi Panny" w otoczeniu obrazów św. jezuitów Roberta Bellarmina i Stanisława Szostki (być może jest to Alojzy Gonzaga). Drugi boczny ołtarz z Archaniołem Michałem otoczony został takimi świętymi jezuickimi, jak Ignacy Loyola i Franciszek Ksawery.
W podziemiu urządzono podziemny kościół, do którego przeniesiono ze spalonej katedry groby łuckich biskupów Jerzego Falczewskiego i Pawła Wołuckiego. Rodowy herb Wołuckiego umieszczono na jednym ze słupów w środku nadziemnej części kościoła.
Biskup kijowski Kasper Cieciszowski został upoważniony przez Stolicę Apostolską do ogłoszenia katedrą kościoła p.w. Św. Piotra i Pawła. W 1787 roku, podczas epidemii cholery w Łucku Cieciszowski przywiózł do miasta artykuły spożywcze i leki. Ogłosiwszy kościół katedrą, biskup w czasie epidemii pozostawał w Łucku, pomagając mieszkańcom miasta zachować spokój w sytuacji ogólnego przestrachu. Biskup udzielał pomocy wszystkim potrzebującym, bez względu na przynależność do wyznania.
W 1787 roku biskup łucki Jan Kaszkowski poświęcił katedrę pod wspólną nazwą Św. Trójcy i Św. Apostołów Piotra i Pawła.
W 1798 roku Kasper Cieciszowski został pierwszym biskupem łucko-żytomierskim, a następnie metropolitą mohylewskim i administratorem wileńskim. Siedzibą biskupa za zgodą rosyjskiego cara pozostawał Łuck. Była ona urządzona w głównych pomieszczeniach Klasztoru Bernardynów. Tu kilka razy gościł car Aleksandr I. Stąd biskup w uroczystej eskorcie wyjeżdżał na mszę w katedrze. Kasper Cieciszowski uwielbiał uroczyste nabożeństwa i procesje. O jednej z takich procesji – do kościoła karmelitów – wspominali często uczestniczący w niej uczniowie powiatowej szkoły. W mieście podczas pożaru w 1781 roku zniszczone zostały – mniej lub bardziej – wszystkie łuckie kościoły oprócz kościoła karmelitów, dlatego pojawiła się tradycja organizowania w każdą rocznicę pożaru uroczystych pochodów do niego.
Kiedy biskupem był Cieciszowski zaczęto zabierać z zamkniętych kościołów do katedry dzieła sztuki sakralnej. Biskup opiekował się katedrą. W 1818 po pożarze został wymieniony dach gontowy na metalowy, uporządkowano kościelne meble, zrobiono nowe konfesjonały. O uporządkowaniu przez Cieciszowskiego katedry informuje tekst na okrągłej tablicy w prawej ścianie ołtarza. Cieciszowski zmarł w 1831 roku. Został pochowany w podziemnym kościele, a w nadziemnej jego części na jednym ze słupów zostało umieszczone epitafium dedykowane jego pamięci.
Następca Cieciszowskiego, Michał Piwnicki przeniósł wszystkie części kurii oraz seminarium duchowe do Żytomierza. W Łucku pozostała katedra, ponieważ połączona diecezja miała ich dwie. Stan rzeczy trochę się zmienił, gdy Polska odzyskała niepodległość. Ponieważ w granicach Rzeczypospolitej znalazła się tylko część byłej guberni wołyńskiej, do diecezji łuckiej zostały przyłączone południowe powiaty poleskiego województwa. W nowych granicach diecezja łucka posiadała 16 dekanatów i 169 parafii a od 1925 roku należała do Lwowskiej prowincji kościelnej.
W tym też roku biskupem łuckim został Adolf Piotr Szelążek. Za jego kadencji zostały odnowione wszystkie oddziały kurii, seminarium duchowne wróciło do Łucka, a w 1927 roku odbyło się posiedzenie Synodu Diecezji Łuckiej. Oprócz tego zaczął swoją działalność Komitet ds. Ochrony Dzieł Sztuki, które przebywały w kościelnych pomieszczeniach. Na czele komitetu stał sam biskup Szelążek, a w jego składzie oprócz dwóch pracowników kurii, znaleźli się architekt Franciszek Kokesz i konserwator okręgu lubelskiego Jerzy Siennicki.
Pierwsze problemy w diecezji łuckiej zaczęły się w 1939 roku, kiedy na Wołyń wkroczyła Armia Czerwona. Zamknięto wtedy większość klasztorów diecezji. W 1940 roku katedra w Łucku uznana została za zabytek architektury o znaczeniu państwowym. W maju 1944 roku katedra została uszkodzona przez bombę. Liczba katolików zmniejszyła się w związku z masowym wyjazdem ludności polskiej i czeskiej, dlatego nie mogli oni ze swoich środków wyremontować katedry. Rejestracja samej parafii zależała od remontu katedry. Kierownictwo kurii wyjechało z Łucka. Administrator Jan Rutkowski, powołany na to stanowisko przez kierownictwo kurii, dokonał ryzykownego kroku – poprosił o pomoc parafie w Równem i we Lwowie. Jednak Wołyński Komitet Wykonawczy za zgodą Kijowskiego Pełnomocnika ds. Religii przekazał katedrę rzymskokatolicką oddziałowi kultury w celu urządzenia w nim obwodowego muzeum historyczno-krajoznawczego. W rzeczywistości sprawa ułożyła się inaczej. Najpierw w kościele urządzono magazyn dla dekoracji teatralnych. W zakrystii był cech produkujący ozdoby choinkowe. Później nie tylko w nadziemnej, ale też w podziemnej części kościoła były różne magazyny gospodarcze.
W 1991 roku odnowiono nabożeństwa w katedrze, które najpierw odprawiane były w kapliczce po lewej stronie od ołtarza. W głównym pomieszczeniu kościoła wtedy jeszcze znajdowało się Muzeum Religii i Ateizmu. Już podczas świąt wielkanocnych i podczas uroczystości ku czci Św. Piotra i Pawła obok katedry, która została przekazana parafianom, odbywała się procesja na czele z lwowskim biskupem Rafałem Kiernickim.
Łucka diecezja została najpierw odnowiona jako dekanat. Dziekanem wtedy został ks. Ludwik Kamilewski. 25 marca 1998 roku papież Jan Paweł II mianował biskupem-ordynariuszem diecezji łuckiej biskupa Marcjana Trofimiaka.
Krajoznawca Waldemar PIASECKI
