W dniach 20 kwietnia – 1 maja polsko-ukraiński zespół archeologów szukał polskich pochówków na terenie dawnych wsi Ostrówki i Wola Ostrowiecka na Wołyniu. Prace poszukiwawcze przeprowadzono w ośmiu miejscach. W trzech z nich znaleziono pochówki – dwa zbiorowe i jeden indywidualny.

Poszukiwania prowadzili specjaliści z Instytutu Pamięci Narodowej – ze strony polskiej oraz z wyspecjalizowanego przedsiębiorstwa «Wołyńskie Starożytności» – ze strony ukraińskiej. IPN zaangażował biegłego z zakresu medycyny sądowej dr. Łukasza Szleszkowskiego z Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu. W trakcie prac obecni byli również przedstawiciele Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego RP oraz Konsulatu Generalnego RP w Łucku. Kierownikiem zespołu ze strony polskiej był Michał Siemiński z IPN, a ze strony ukraińskiej – Alina Charłamowa z «Wołyńskich Starożytności».

Nadzór nad pracami poszukiwawczymi wykonywany był przez komunalne przedsiębiorstwo Lwowskiej Rady Obwodowej zajmujące się poszukiwaniem miejsc pochówku uczestników walk narodowowyzwoleńczych oraz ofiar wojen, deportacji i represji politycznych «Dola». Zostało zaangażowane w tym celu przez Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej, który również sfinansował jego prace. Natomiast same prace poszukiwawcze sfinansowała strona polska.

«Głównym celem badań była lokalizacja miejsc pochówku Polaków – ofiar zbrodni dokonanych przez ukraińskich nacjonalistów w sierpniu 1943 r.» – poinformował polski Instytut Pamięci Narodowej. Zgodę na przeprowadzenie tych prac Ukraina wydała w grudniu 2025 r.

Jak powiedział w rozmowie z «Monitorem Wołyńskim» archeolog Ołeksij Złatohorski, kierownik wyspecjalizowanego przedsiębiorstwa «Wołyńskie Starożytności», przed rozpoczęciem prac, dzięki wsparciu kierownictwa Wołyńskiej Obwodowej Administracji Wojskowej, miejsca, w których miały być prowadzone poszukiwania, zostały zbadane przez saperów, a na terenie wsi Ostrówki postawiono ukrycie przeciwlotnicze.

W trakcie prac poszukiwawczych znaleziono dwie mogiły zbiorowe oraz jeden grób indywidualny. «Obecne odkrycia wpisują się w wieloletnią historię badań w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej, gdzie w etapach realizowanych w latach 1992, 2011 oraz 2015 odnaleziono i godnie pochowano szczątki 674 osób» – poinformował polski IPN.

Wspomniane wsie dziś fizycznie nie istnieją, więc podczas poszukiwań zespół kierował się m.in. zabudową zaznaczoną na starych mapach wsi, archiwalnymi relacjami świadków oraz zdjęciami lotniczymi.

Pierwszy grób zbiorowy odkryto już w pierwszym dniu poszukiwań na terenie dawnego gospodarstwa Strażyców w Woli Ostrowieckiej. Na jego powierzchni archeolodzy dostrzegli szczątki co najmniej pięciu osób, w tym jednego dziecka.

«Usunęliśmy warstwę ziemi i dostrzegliśmy zarys tej zbiorowej mogiły, której wymiary mogą wynosić około 5–6 metrów na 1,5–2 metry. Okazało się, że szczątki ludzkie leżą na całej powierzchni jamy grobowej. Następnie zabezpieczyliśmy ją» – powiedziała Alina Charłamowa z «Wołyńskich Starożytności».

Komentując wymiary jamy grobowej, Alina Charłamowa, która była kierownikiem ekspedycji ze strony ukraińskiej, zwróciła uwagę na takie pojęcie w archeologii, jak poziom odkrycia grobu: «Poziom odkrycia, czyli na jakim poziomie widzimy zarys jamy grobowej. A potem, w trakcie ekshumacji, zobaczymy wyraźniej, jakie są rzeczywiste wymiary tej jamy».

Według Ołeksija Złatohorskiego archeolodzy zawdzięczają znalezisko z pierwszego dnia niemieckim zdjęciom lotniczym z czasów II wojny światowej, które otrzymali z archiwum w USA. Na terenie gospodarstwa Strażyców po raz pierwszy przeprowadzono poszukiwania w 1992 r. Wtedy, jeszcze bez dostępu do zdjęć lotniczych, znaleziono tu jedną mogiłę zbiorową. Ta, odkryta 20 kwietnia br., to druga mogiła zbiorowa na terenie dawnego gospodarstwa Strażyców.

«Przygotowując się do tegorocznych poszukiwań, badacze przeanalizowali zdjęcia lotnicze i dostrzegli na nich charakterystyczne zagłębienia. Postanowili je sprawdzić i znaleźli kolejne miejsce pochówku» – wyjaśnił Ołeksij Złatohorski.

Jeśli chodzi o pochówki w Ostrówkach, indywidualny grób znaleziono tu dzięki miejscowemu leśniczemu, a zbiorowy – na podstawie relacji świadków.

«Wymiary zbiorowego grobu w Ostrówkach to około 3 m na 2 m. Położony jest płytko, niedaleko miejsca, gdzie kiedyś stała szkoła. Ludzkie szczątki były widoczne już na głębokości 30 cm. Dziwne, że wcześniej nie zostały wyjęte np. przez traktor, przecież to pole było uprawiane» – zauważyła Alina Charłamowa. Według niej przed rozpoczęciem prac badacze uzgodnili ich przeprowadzenie z władzami Hromady Równe (rejon kowelski w obwodzie wołyńskim – aut.), które zapewniły, że nie będzie problemów z właścicielami. Obecnie nikt tu nic nie sadzi i nie sieje. Ponadto miejsce, w którym odkryto zbiorowy grób, zostało odgrodzone, postawiono tu krzyż.

Jak opowiedziała Alina Charłamowa, w zbiorowej mogile w Woli Ostrowieckiej ludzkie szczątki odkryto na nieco większej głębokości, po usunięciu warstwy gruntu ok. 50 cm. Znajduje się ona w zaroślach, gdzie rośnie trawa, krzaki, a czasem stare drzewa owocowe. «Właśnie po tych drzewach owocowych, które nadal rosną, dobrze widać, że tam była wieś» – powiedziała.

Indywidualny grób w Ostrówkach odkryto niedaleko cmentarza. Wcześniej miejscowy leśniczy znalazł tu ludzką kość i zgłosił to. Według Aliny Charłamowej wymiary odkrytej jamy grobowej wynoszą około 160 cm na 50 cm, a szczątki leżały płytko i nie były pochowane w trumnie.

Archeolodzy prowadzili poszukiwania w sumie w ośmiu miejscach, w tym na Trupim Polu, w miejscach, gdzie kiedyś znajdowały się stodoła, kuźnia, studnia itp. Trzy znalezione pochówki zabezpieczono w celu przeprowadzenia dalszych prac ekshumacyjnych.

«Po zatwierdzeniu aktu ustalenia miejsca pochówku będzie można złożyć wniosek o zgodę na ekshumację i ponowne pochowanie szczątków» – wyjaśnił Ołeksij Złatohorski. Według niego zgoda uzyskana na tegoroczne prace poszukiwawcze obowiązuje do grudnia 2026 r. Nie wiadomo, czy poszukiwania w obu wsiach będą kontynuowane w tym roku, ponieważ obecnie konieczne jest przede wszystkim uzyskanie zgody na ekshumację odkrytych pochówków.

Natalia Denysiuk

Fot. «Wołyńskie Starożytności»