Napoleona Ordę uważa się za swojego na Białorusi, gdzie się urodził i jest pochowany, i w Polsce, gdzie zostały wydrukowane jego prace, gdzie mieszkał i zmarł. Do niego należy jeden z największych zbiorów litografii Europy Wschodniej XIX wieku, liczący ponad 1000 rysunków i akwareli (prawie tyle samo nie zachowało się).

Napoleon Mateusz Tadeusz Orda (1807–1883) – białoruski i polski pisarz, kompozytor, muzyk, malarz, rzeźbiarz i pedagog. Urodził się w Worocewiczach w powiecie pińskim guberni mińskiej. Wykształcenie podstawowe i muzyczne otrzymał w domu, a potem uczył się w gimnazjum w Świsłoczy. W 1823 r. zaczął studiować matematykę na Uniwersytecie Wileńskim, studiów jednak nie ukończył.

W latach studenckich był członkiem podziemnego studenckiego stowarzyszenia, które zostało zdemaskowane przez władze w 1827 r. Za nielegalną działalność w nim spędził ponad rok w więzieniu. W latach 1830–1831 brał udział w powstaniu listopadowym. Jako strzelec korpusu gwardii konnej Pułku Litewskiego Napoleon Orda przeszedł na stronę powstańców. Za męstwo został odznaczony Złotym Krzyżem Orderu Virtuti Militari, a przez imperium rosyjskie skazany na karę śmierci. Pod przybranym nazwiskiem zmuszony został do ucieczki za granicę. Unikatowe rysunki Napoleona Ordy przeniósł na kamień litograficzny Alojzy Misierowicz. Artysta wydrukował odbitki własnym kosztem w ostatniej ćwierci XIX wieku i zebrał w «Albumie widoków historycznych Polski», przedstawiającym widoki guberni grodzieńskiej, kowieńskiej, wileńskiej, wołyńskiej, podolskiej, kijowskiej, witebskiej i mohylewskiej.

Niedawno w Wołyńskim Muzeum Krajoznawczym została otwarta wystawa «Europejskie dziedzictwo architektoniczne poprzez pryzmat twórczości Napoleona Ordy (1807–1883)». Została ona zorganizowana przez Wołyńskie Muzeum Krajoznawcze, Departament Turystyki i Promocji Łuckiej Rady Miejskiej wspólnie z Narodowym Rezerwatem Historyczno-Architektonicznym «Kamieniec» (miasto Kamieniec Podolski). Materiały dla wystawy zostały przygotowane przez doktora architektury Innę Berezinę. Ekspozycja przedstawia obszar poszukiwań artystycznych Napoleona Ordy, kartografię działalności literacko-artystycznej, kopie obrazów przedstawiających obiekty architektury sakralnej, utracone obiekty architektury pałacowej i obronnej, narysowane przez artystę, świątynie, których renowacja odbyła się dzięki jego pracom (np. cerkiew św. Andrzeja w Kijowie, kościół św. Jana Chrzciciela w Białej Cerkwi i in.), a także rodzinne posiadłości artysty.

W zbiorach Wołyńskiego Muzeum Krajoznawczego znajdują się litografie Napoleona Ordy przedstawiające zabytki Ukrainy, w tym Wołynia, Białorusi, Litwy i Polski. Zdecydowana większość tych obiektów ma teraz inny wygląd, a niektóre z nich zostały stracone na zawsze. Rysunki artysty to często jedyne świadectwa przeszłości. Kolekcja muzeum jest stosunkowo niewielka, liczy 40 litografii. Większość z nich jest eksponowana po raz pierwszy.

Dzięki darowiźnie stałego sponsora muzeum Wiktora Litewczuka, zbiór litografii Napoleona Ordy w Wołyńskim Muzeum Krajoznawczym powiększył się o jedenaście prac. Dziesięć z nich to kopie pochodzące z połowy XX wieku i przedstawiają Ukrainę – Kijów, Żytomierz, Równe, Dubno, Kamieniec Podolski, Ołykę itd. Natomiast rycina przedstawiająca Zakład Stanisława hr. Skarbka w Drohowyżu jest oryginałem, wykonanym w XIX wieku. Wszystkie wspomniane litografie są eksponowane w muzeum.

Na wystawie przedstawiono także katalogi prac Napoleona Ordy, wydane w Polsce, na Białorusi, Litwie i na Ukrainie. Uwagę zwiedzających przyciąga m.in. album, przygotowany przez Lwowską Narodową Naukową Bibliotekę Ukrainy im. W. Stefanyka «Napoleon Orda i Ukraina», który ukazał się w 2014 r. w kijowskim wydawnictwie «Oranta Art Buk».

Ilona NESTORUK,
starszy pracownik naukowy zbiorów Wołyńskiego Muzeum Krajoznawczego
Na foto: rycina przedstawiająca Zakład Stanisława hr. Skarbka w Drohowyżu