Wśród osób urodzonych w czasach Związku Radzieckiego trudno znaleźć kogoś, kto w dzieciństwie nie czytał «Trzech grubasów», fantastyczną baśń o rewolucji. Jej autorem jest rosyjski pisarz, dramaturg Jurij Olesza. Prawie całe życie spędził w Moskwie, gdzie osiągnął szczyt swojej sławy.
Urodził się jednak daleko od tego miasta. Pochodził z dawnej poleskiej szlachty herbu Brochwicz. W życiorysie napisanym w 1937 r. i wydanym w 1947 wspomina tylko, że jego rodzina pochodziła z biednej polskiej szlachty. Przyczyn milczenia o swoim pochodzeniu w tych czasach było wiele. Jedną z nich był rozkaz nr 00485, na mocy którego w 1937 r. rozstrzelano ponad 111 tys. osób tylko za polskie pochodzenie. O przynależności do polskości mówią także i imiona krewnych: ojciec – Karol syn Antoniego, matka Olimpia córka Władysława, babcia Malwina córka Franciszka, siostra – Wanda.
Na stronie czasopisma «Echo Polesia» możemy znaleźć obszerny artykuł pt. «Ród poleskiej szlachty Oleszów herbu Brochwicz». Autor Aleksy Dubrowski nie ma wątpliwości, że Jurij pochodzi właśnie z tego dawnego rodu. Zrobiwszy kwerendę archiwalną, tak pisał o początkach rodu:
«Według odnalezionych archiwalnych zapisków, protoplastą tego rodu był feudalny ziemianin z Wołynia zwanym z ruska bojarzynem Aleksander. Syn tego bojarzyna Fiedko, który już oficjalnie nosił nazwisko Olesza, zwany także po ojcu Oleszkowiczem, został w 1482 r. sekretarzem króla Polski Kazimierza Jagiellończyka, a wnuk protoplasty tego rodu Piotr, piastował urząd podstolego mozyrskiego (…). Potomkowie Oleszy–Oleszka byli właścicielami dóbr ziemskich na Polesiu w Tierebieżowie, Biereżnym, Nowo-Biereżnym, Borze Dubienieckim i posiadali nieruchomości w Wilnie, Rydze i Pińsku do czasu zajęcia tych terenów przez sowieckie wojska w 1939 r. Wszystkie kolejne pokolenia Oleszów cechowało rozsądne gospodarowanie swoimi dobrami, co w znacznym stopniu przyczyniło się do ekonomicznego znaczenia Polesia. Ród Oleszów zasłużył tym sobie z całą pewnością, na miano prawdziwych patriotów swojej ojczystej poleskiej ziemi».
Jurij Olesza urodził się w Jelizawetgradzie (obecnie Kirowograd) 3 marca 1899 r. Początkowo rodzina żyła z pieniędzy otrzymanych ze sprzedaży dóbr ziemskich, należących do rodu. Jak później wspominał, większość funduszy ojciec przegrał w karty. Kiedy miał trzy lata, w 1902 r., rodzina przeniosła się do Odessy, gdzie mieszkali niedaleko kościoła. We wspomnieniach opublikowanych pt. «Ни дня без строчки» oświadczył, że w dzieciństwie rozmawiał wyłącznie po polsku:
«Kiedy mówię o swojej nieumiejętności pisania, to mam na myśli szyk wyrazów. Jest mi bardzo trudno napisać poprawnie zdanie, że tak powiem, w mgnieniu oka….. Uspokaja mnie fakt, że jestem Polakiem, a język rosyjski to język dla mnie obcy. Być może, że przyczyna tkwi właśnie w tym. Pamiętam, jak pewnego razu, ojciec sprawdzał moje umiejętności czytania po rosyjsku».
Wspominał też o pierwszej książce, którą pamiętał z dzieciństwa. Były to «Baśnie ludowe», czytane przez babcię. W latach 1916–1918 studiował na Uniwersytecie Noworosyjskim. Nawiązał kontakty z poetami i pisarzami, wśród których był Ilja Ilf, późniejszy autor powieści o Ostapie Benderze.
W 1921 r. jego rodzice emigrowali do Polski. Zakochany w swojej przyszłej żonie Oldze Suok, Jurij odmówił opuszczenia Odessy. Jego rodzice zaś zatrzymali się w Grodnem. Ojciec znalazł pracę w hotelu. Rodzice nigdy już nie zobaczyli syna. Wiadomość o śmierci syna Olga Władysławowna (tak ją nazywano w radzieckim Grodnie) otrzymała w 1960 r. W archiwach pozostały listy matki do syna, w których ona wielokrotnie zapraszała go do siebie.
W latach 1936–1956 utwory pisarza nie cieszyły się popularnością. Miało to wpływ i na jego twórczość. Utalentowany pisarz zamiast tworzyć często przesiadywał w restauracji w Domu Literata nad kieliszkiem wódki. W świecie literackim znany był przede wszystkim dzięki utworom «Trzech grubasów» (1924) i «Zawiść» (1927), które po śmierci Stalina przyniosły mu światowe uznanie.
Jan MATKOWSKI
