Puszcza Białowieska – jeden z największych kompleksów leśnych Europy Środkowej i jedyny w Europie nizinny las naturalny, w którym żyje największa na świecie wolnościowa populacja żubra.
Ten kompleks leśny zajmuje obszar 150 tys. ha i jest położony na terenie Polski i Białorusi. Zachodnia jego część, znajdująca się w Polsce, zajmuje 62,5 tys. ha, a część wschodnia, znajdująca się w Białorusi - 87,5 tys. ha. Po obu stronach granicy na terenie Puszczy Białowieskiej działają parki narodowe: Białowieski Park Narodowy w Polsce oraz Park Narodowy „Bieławieżskaja Puszcza” na Białorusi.
Fauna Puszczy Białowieskiej liczy obecnie około 11 tys. gatunków zwierząt, największym z jakich jest żubr. Żubr, największy ssak lądowy Europy, stał się symbolem Białowieskiego Parku Narodowego. Podobizna tego zwierzęcia znalazła się na herbie parku. Obecnie po obu stronach granicy w Puszczy Białowieskiej mieszka około 700 osobników żubrów (z blisko 3 tys., żyjących w całym świecie). Przy czym żubry w Puszczy Białowieskiej są gatunkiem odrodzonym.
W 1919 r. został zabity ostatni wolnościowy żubr na jej terenach. W celu przywrócenia tych zwierząt do Puszczy Białowieskiej oraz ochrony ich na całym świecie, w 1923 r. założono Międzynarodowe Towarzystwo Ochrony Żubra. Towarzystwo ustaliło, że w całym świecie pozostały tylko 54 osobniki żubrów (wszystkie żyjące w niewoli). Z nich do reprodukcji nadawało się 12. Dwa żubry, jesienią 1929 r. przetransportowano do Puszczy Białowieskiej i wypuszczono do specjalnych zagród. Na 10 lat przed wybuchem II Wojny Światowej, w Puszczy mieszkało już 16 żubrów.
Zwierzęta szczęśliwie przetrwały wojnę, po zakończeniu której sprawa regeneracji gatunku była kontynuowana. W 1952 r. pierwsze żubry zostały wypuszczone na wolność. Pięć lat później odnotowano pierwsze narodziny żubra na wolności. Teraz stada tych zwierząt można spotkać na całym terenie Puszczy Białowieskiej. Oprócz żubrów puszczę tę zamieszkują łosie, jelenie, dziki, wilki, rysie oraz wiele innych mniejszych zwierząt.
W Puszczy Białowieskiej zaobserwowano także 228 gatunków ptaków, z których 120 zakłada na jej terenie swoje gniazda, a 40 są wpisane do Czerwonej Księgi. Są wśród nich orzeł krzykliwy, orzeł przedni, żuraw, bocian, cietrzew oraz wiele innych ptaków. W Puszczy Białowieskiej żyją także gady (11 gatunków), płazy (7 gatunków) i ryby (27 gatunków). Różnorodność tych gatunków jest tam dość niska. Wiele z nich wykazuje tendencje do zmniejszenia liczby populacji (zwłaszcza płazy). Nie zabrakło w Puszczy Białowieskiej i owadów, blisko 10 tys. gatunków.
Puszcza Białowieska należy do najcenniejszych miejsc świata także pod względem bogactwa miejscowej flory. W obu częściach Puszczy, polskiej i białoruskiej, rośnie około 2 tys. drzew-olbrzymów, między innymi 600-letnie dęby, 350-letnie jesiony i sosny, 250-letnie smreki. Łącznie w puszczy jest ponad tysiąc gatunków drzew, krzewów i traw. Ponad 60 z nich wpisano do Czerwonej Księgi. W Puszczy Białowieskiej występuje także 260 gatunków mchów, wiele z nich przetrwało tylko tutaj, blisko 400 gatunków porostów i około 4 tys. gatunków grzybów.
Ochrona Puszczy Białowieskiej sprzyjała zachowaniu nie tylko oddzielnych gatunków roślin, lecz i całych zbiorowisk leśnych. W puszczy pozostały, ostatnie na niżu europejskim, fragmenty lasów o charakterze pierwotnym. Lasy różnych typów zajmują 96% terenu Puszczy Białowieskiej. Najbardziej rozpowszechnionym tutaj typem lasu (zajmującym 47% powierzchni leśnej) są grądy. Bory zajmują 37%, a podmokłe lasy liściaste i mieszane około 14,5% powierzchni.
Drzewostany tworzą głównie świerk pospolity, sosna zwyczajna, olsza czarna, dąb szypułkowy oraz brzozy – brodawkowata i omszona. Często spotykanymi w Puszczy Białowieskiej gatunkami drzew są jesion wyniosły, lipa drobnolistna, klon zwyczajny, topola osika, wiąz, grab zwyczajny. Prawie 40% powierzchni leśnej puszczy pokrywają drzewostany w wieku ponad 80 lat. Średni wiek drzew wynosi 73 lata w części zagospodarowanej i 130 lat na terenie Białowieskiego Parku Narodowego.
Kwestia ochrony Puszczy Białowieskiej powstała już w średniowieczu. Na przełomie XIV i XV wieku, Władysław II Jagiełło ogłosił puszcze obszarem chronionym. Sama nazwa- Puszcza Białowieska, po raz pierwszy była użyta w 1409 r. w listach wymienianych między dworami polskim i litewskim. W 1538 r. król Zygmunt III Waza wydał ustawę o ochronie lasów i zwierząt puszczy, a w 1557 r. powstał pierwszy Statut Leśny i zapoczątkowana została gospodarka leśna. W 1802 r. car Aleksander I zakazał polowania na żubry. Nie dotyczył on jednak polowań carskich. Jak już wiemy, żubry w Puszczy zostały całkowicie wybite w 1919 r. Dużo wcześniej, w 1610 r. tutaj zniszczono populację turów, w 1705 r. – jeleni szlachetnych a w 1878 r. – niedźwiedzi brunatnych.
Zabiegi związane z odradzaniem żubrów w Polsce przyczyniły się do powstania Białowieskiego Parku Narodowego. Za początek jego istnienia przyjmuje się 1921 r., kiedy na części obecnego obszaru parku utworzono leśnictwo „Rezerwat”. W 1932 r. leśnictwo to zostało przekształcone w „Park Narodowy w Białowieży”. W 1947 r. nazwę tej jednostki zmieniono na współczesną - Białowieski Park Narodowy. Park Narodowy obejmuje najlepiej zachowany fragment Puszczy Białowieskiej o powierzchni
Na terenach Białowieskiego Parku Narodowego oraz Białoruskiego Parku Narodowego „Bieławieżskaja Puszcza” znajduje się też dużo zabytków architektonicznych. Chętni mogą zwiedzić na przykład Białowieżę z jej parkami i budowlami, odwiedzić Muzeum Przyrodniczo-Leśne w polskiej części, albo udać się do Gospodarstwa Dziadka Mroza i Muzeum Przyrody w Kamieniukach w białoruskiej części Puszczy Białowieskiej.
Natalija KATRENCIKOVA
