Naukowcy, krajoznawcy i przedstawiciele społeczeństwa omówili kwestie badania odnalezionej w sierpniu 2016 r. masowej mogiły więźniów Łuckiego Więzienia, rozstrzelanych w dniach 23–24 czerwca 1941 r., ekshumacji i ponownego pochówku szczątków ofiar.
W czerwcu 2016 r. minęło 75 lat od dnia masakry w Łuckim Więzieniu. O tych wydarzeniach napisano wiele, ale nadal pozostaje bez odpowiedzi główne pytanie – gdzie pochowano zamordowanych więźniów? Dopiero w sierpniu 2016 r. udało się zlokalizować jeden masowy grób.
Z historii łuckiej tragedii 23–24 czerwca 1941 r.
Na terenie byłego Okolnego Zamku w Łucku położony jest Klasztor Brygidek. Od końca ХІХ w. w budynku znajdowało się więzienie, istniejące jeszcze w czasach carskich, a później w okresie sowieckim (przed i po II wojnie światowej) oraz w czasie okupacji niemieckiej. Historia tego zabytku opowiada o tragicznych wydarzeniach, które są znane jako rozstrzelanie więźniów przez NKWD 23–24 czerwca 1941 r.
Egzekucji dokonywano na zachodnim i wschodnim dziedzińcu. Z wyjątkiem niewielkiej liczby osób, wszyscy więźniowie zginęli. Ocalałych NKWD zmusiło do prac przy poszerzaniu i pogłębianiu lejów po bombach, które zostały zrzucone przez Niemców w pierwszych godzinach wojny. Musieli również kopać nowe doły, a później zrzucać tam ciała wszystkich rozstrzelanych. Źródła podają różne liczby ofiar – od tysiąca do czterech tysięcy osób.
Najdokładniej te wydarzenia opisał Mykoła Kudela – więzień, który przeżył masakrę. W swojej książce «Pod murami Łuckiego Więzienia» wspominał o czterech masowych grobach. Nie podał niestety dokładnej ich lokalizacji. Po powrocie do Łucka w 1944 r. władze sowieckie znowu urządziły w gmachu więzienie. Mykoła Kudela w swojej książce opiera się na wspomnieniach I. Manujłyka, który siedział w Łuckim Więzieniu w 1944 r., widział wspomniane groby i był świadkiem tego, jak z rozkazu funkcjonariuszy NKWD na czterech mogiłach obcięto krzyże, zrównano groby z ziemią i przykryto asfaltem. Do naszych dni nie pozostało żadnych widocznych znaków, które mogłyby pomóc w lokalizacji tych pochówków.
Z historii poszukiwań i badań
W Łucku niejednokrotnie poruszano kwestię ponownego pochówku ofiar. W 2009 r. Rada Miejska przyjęła program mający na celu upamiętnienie osób zamordowanych w Łuckim Więzieniu. W tym celu zaangażowano Komunalne Przedsiębiorstwo Lwowskiej Rady Obwodowej do spraw Poszukiwania Pochówków Uczestników Walki Narodowo-Wyzwoleńczej, Ofiar Wojennych, Deportacji i Represji Politycznych «Dola». Najpierw przeprowadzono poszukiwania w tych miejscach, które wskazywali byli więźniowie – Zinaida Rubinowska i Hryhorij Pokotyło. Niestety, nie dało to pozytywnej odpowiedzi. Dalsze poszukiwania na terenie byłego więzienia w Łucku pozwoliły na odnalezienie jednego masowego grobu, ale później okazało się, że są w nim pochowane ofiary zbrodni innego reżimu totalitarnego. W miejscu wykopalisk ujawniono rzeczy, które świadczyły o tym, że była to mogiła sowieckich żołnierzy. Należy podkreślić, że informacji o masowym pochowku sowieckich żołnierzy w okolicach więzienia nie było w żadnym znanym nam źródle czy relacjach świadków. W związku z tym, przeprowadzono poszukiwania archiwalne, wskutek czego udało się wyjaśnić, że w czasie okupacji niemieckiej Łuckie Więzienie było obozem jeńców wojennych «Stalag nr 360». W tym obozie od października 1941 r. do czerwca 1942 r. zmarło w wyniku głodu i zimna lub zostało rozstrzelanych 10530 osób. Jak to często bywa w trakcie odkrywania jednej tajemnicy przypadkowo odkryto inną.
22 czerwca 2010 r. szczątki 314 żołnierzy Armii Czerwonej pochowano z wojskowymi honorami przy Pomniku Ofiar Faszyzmu na ulicy Gnidawskiej w Łucku.
Kwestia lokalizacji masowych grobów rozstrzelanych więźniów Łuckiego Więzienia pozostawała otwarta. Nie da się jednoznacznie odpowiedzieć także na pytanie, czy te groby się zachowały, ponieważ w czasie powojennych prac budowlanych prowadzono tu prace ziemne.
Mykoła Kudela wspomina w swojej książce o relacji J. Pikuły, który pod koniec lat 40-tych kierował koparką i był świadkiem, jak w trakcie kopania fundamentów na dziedzińcu więzienia znaleziono kości pochowanych tam ofiar. Na rozkaz KGB ziemię z kośćmi załadowano do ciężarówek i wywieziono w nieznanym kierunku. Nie wiemy jednak, gdzie dokładnie znaleziono ten grób i kim były pochowane tam osoby – więźniami czy jeńcami wojennymi?
W sierpniu 2016 r. autor tego tekstu wraz z Wiktorem Bajukiem, archeologiem Państwowego Rezerwatu Historycznego w Łucku, przeprowadzili poszukiwania przy ulicy Katedralnej 16 w Łucku, w wyniku czego odnaleźli miejsce masowego grobu z ludzkimi szczątkami. Wszystko wskazuje na to, że to masowa mogiła więźniów rozstrzelanych przez NKWD w dniach 23–24 czerwca 1941 r.
Plany badań i uwiecznienie pamięci rozstrzelanych ofiar
Rada Społeczna przy Wołyńskiej Obwodowej Administracji Państwowej i stała komisja Łuckiej Rady Miejskiej ds. Ochrony Społecznej, Ochrony Zdrowia, Macierzyństwa i Dzieciństwa, Edukacji, Nauki, Kultury, Języka 5 stycznia zorganizowały okrągły stół nt. «Badanie, ekshumacja i ponowny pochówek znalezionej niedawno masowej mogiły rozstrzelanych więźniów Łuckiego Więzienia». Na spotkaniu byli obecni wicemer miasta Andrij Kycia, posłowie Rady Miejskiej Alla Nadtoczij i Mykoła Sobucki, sekretarz Państwowej Komisji Międzyresortowej ds. Upamiętnienia o Uczestników Operacji Antyterrorystycznej, Ofiar Wojennych i Represji Politycznych Swiatosław Szeremeta, historycy, krajoznawcy i działacze społeczni. Po długiej dyskusji uczestnicy okrągłego stołu doszli do wspólnego wniosku o konieczności dokładnego zbadania szczątków, ekshumacji i ponownym pochówku ofiar. Swiatosław Szeremeta zwrócił uwagę na to, że organizacja ekshumacji i wszystkich niezbędnych badań pomoże w określeniu liczby rozstrzelanych i ewentualnie identyfikacji ofiar poprzez znalezione rzeczy i analizę DNA. Obecnie ten rodzaj analizy jest szeroko stosowany w europejskiej kryminalistyce, m.in. na Litwie wdrażany jest program krajowy, w ramach którego gromadzi się bank DNA ofiar represji stalinowskich i nawet po wielu latach mogą odnaleźć się ich krewni. Na posiedzeniu podjęto również decyzję o stworzeniu grupy roboczej w celu rozwiązania wszystkich kwestii dotyczących tej sytuacji.
Jurij MAZURYK
O autorze: Jurij Mazuryk jest głównym specjalistą Działu Ochrony Dziedzictwa Kulturowego Wydziału Kultury Łuckiej Rady Miejskiej, członkiem Związku Krajoznawców Ukrainy, archeologiem, autorem 20 publikacji o lokalizacji masowych grobów na terenie Łuckiego Więzienia (1941–1942) i ich upamiętnieniu.
CZYTAJ TAKŻE:
O ROZSTRZELANIU W ŁUCKIM WIĘZIENIU W 1941 ROKU
