14 lutego minęło 70 lat od dnia śmierci ukraińskiego i polskiego botanika, florysty Józefa Paczoskiego, na cześć którego nazwano prawie półtora dziesiątka roślin.

Józef Paczoski urodził się 8 grudnia 1864 roku w polskiej rodzinie, we wsi Białogrudka powiatu zasławskiego na Wołyniu (obecnie jest to rejon Dubno obwodu rówieńskiego). Uczył się w Rówieńskiej Realnej Szkole Zawodowej, a od 1882 do 1886 roku – w Umańskiej Rolniczej i Sadowniczej Szkole Zawodowej. Właśnie tu jego pasją stało się badanie przyrody. Odbywał wyprawy po regionie czerkaskim, badał warunki wzrostu różnych roślin i gromadził materiały do zielników. Dzięki wielkiemu zaangażowaniu, powstała pierwsza praca naukowa "Szkice o florze otaczającej okolice miasta Umań prowincji kijowskiej" (1887).

Zdolności młodego naukowca zauważyło Kijowskie Stowarzyszenie Przyrodników, tak więc w 1887 roku został on rzeczywistym członkiem tej organizacji. W 1888 roku przekazał tej organizacji własnoręcznie zebrany zielnik flory lokalnej, który zawierał około 2000 okazów roślin.

W 1888 roku J. Paczoski przeprowadził się do Kijowa, gdzie do 1894 roku pełnił obowiązki pomocnika głównego ogrodnika Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Świętego Włodzimierza. Tutaj uporządkował i określił rośliny zielnika i entomologiczne zbiory muzealne. Z polecenia Kijowskiego Stowarzyszenia Przyrodników Paczoski prowadził badania flory i fauny prowincji chersońskiej, podolskiej, wołyńskiej, połtawskiej i astrachańskiej, na Krymie i nad Donem. Dwukrotnie był też na Polesiu. Z wyników swoich badań Paczoski regularnie robił sprawozdania na posiedzeniach stowarzyszenia i wydawał je na stronach swoich "Notatek": "O florze i faunie okolic miasta Włodzimierz Wołyński" (1888), "Materiały dla flory powiatów zasławskiego i kowelskiego prowincji wołyńskiej" (1888).

Później przeprowadził się do Petersburga, gdzie pracował jako ogrodnik Imperatorskiego Ogrodu Botanicznego. Uporządkował i opracował zbiory zielne z ogrodu Muzeum Botanicznego.

Wiosną 1895 roku przeprowadził się do Dublanów w okolicach Lwowa. Pracował tam jako adiunkt katedry botaniki Wyższej Szkoły Rolniczej. Prowadził wykłady z botaniki i ogrodnictwa, badania florystyczne Galicji Wschodniej, Bukowiny i częściowo Węgier, badał florę Podola Zachodniego i Besarabii Północnej.

Józef Paczoski opublikował około 70 prac dotyczących flory Ukrainy, w tym "Flora Polesia i przyległych obszarów". Autor opisał 1291 gatunków dzikich roślin, które znaleziono na Wołyniu i w prowincjach poleskich.

Jesienią 1897 roku Chersoński Prowincjalny Zarząd Ziemski, zaprosił J. Paczoskiego na stanowisko entomologa prowincjalnego, który miał na celu badanie przyrody tych terenów i walkę z różnymi szkodnikami rolnictwa.

Swoją pracę Paczoski rozpoczął od organizacji gabinetu entomologicznego. W 1906 roku gabinet został zamieniony w Chersońskie Muzeum Przyrodniczo-Historyczne, które stopniowo stało się dużym ośrodkiem naukowym południa Rosji. W muzeum była reprezentowana flora i fauna okręgu chersońskiego i Naddniestrza. Jego dumą był zbiór zielny zebrany przez niego samego, który zawierał ponad 22 stron zielnika.

Uczony był jednym z inicjatorów ochrony stepu. Właśnie dzięki Paczowskiemu w 1898 roku, przeznaczono kilka obszarów dziewiczego stepu w Askanii Nowej, dla stworzenia Rezerwatu Biosfery Askania Nowa.

Józef Paczoski był nie tylko botanikiem. Zbadał także 230 gatunków ptaków. Dużą uwagę przywiązywał do rozwoju zarządzania łowieckiego. Naukowiec wzywał do zakazu polowań wiosną i latem, kiedy wyniszcza się duża liczba dzikiej zwierzyny. I dopiął swego – na Ukrainie od 1925 roku zostało zakazane polowanie w tych okresach.

Na początku ХХ wieku Paczoski stworzył takie dzieła, jak "Podstawowe cechy rozwoju flory Rosji Południowo-Zachodniej" (1910), "Flora chersońska" (1914), "Opis roślinności prowincji chersońskiej" І. Lasy (1915), ІІ. Stepy (1917), ІІІ. Zatoki, piaski, sól, burzany (1927) i wiele innych, które są podstawowymi książkami fachowców w dziedzinie botaniki.

Pracując w muzeum, Paczoski pełnił również funkcję profesora Politechniki Chersońskiej. Napisał podręczniki dla studentów z morfologii i podstaw fitocenologii. Jego uczniowie wspominali, że Paczoski był człowiekiem o wysokiej kulturze i inteligencji, miał twórczy dociekliwy umysł i niezwykłą pamięć. Uczony wyróżniał się przyjaznym i otwartym charakterem, powszechnie go lubiono i szanowano.

Wiosną 1922 roku Józef Paczoski został wybrany na stanowisko kierownika oddziału botanicznego naukowej stacji stepowej Parku Narodowego "Czaple" (Askania Nowa).

W lipcu 1922 roku, wraz ze swoim synem Konradem i młodym botanikiem S. Dziewanowskim, wyruszył w wyprawę na Krym, gdzie badał lokalne stepy i roślinność Rezerwatu Jusupowskiego. Ten park narodowy został później przyłączony do Askanii Nowej.

We wrześniu 1923 roku przeprowadził się do Polski. Skierowano go do Puszczy Białowieskiej, gdzie kierował Parkiem Białowieskim. Podczas badań zalesień, powstał u niego wspaniały pomysł zastosowania metody biometrycznej, która zezwoliła na dogłębne zbadanie dynamiki życia lasu.

Od 1925 roku, aż do początku drugiej wojny światowej Paczoski pełnił obowiązki profesora systematyzowania i geografii roślin na Uniwersytecie Poznańskim.

We wrześniu 1939 roku Polska była okupowana przez niemieckich najeźdźców. Faszyści wysiedlili naukowca z jego domu i pozbawili największego bogactwa – ogromnej biblioteki. W lutym 1942 roku hitlerowcy brutalnie zabili ukochanego wnuka Paczoskiego. Ten ciężki cios stał się przyczyną śmierci badacza 14 lutego 1942 roku. Naukowca pochowano na Cmentarzu Zasłużonych Wielkopolan w Poznaniu.

J. Paczoski był utalentowanym, wybitnym uczonym w dziedzinie biologii. Wydał ponad 300 prac naukowych poświęconych rozwojowi flory i roślinności środkowej i południowej części Europy Wschodniej, przede wszystkim Ukrainy i Polski oraz opisaniu ogólnych kwestii botaniki i częściowo zoologii. Był jednym z twórców fitocenologii – działu botaniki, który bada zbiorowiska roślinne i autorem pierwszego podręcznika na ten temat.

Do wielkich osiągnięć uczonego można zaliczyć zgromadzoną przez niego kolekcję zielną, dzięki której możemy poznać roślinne bogactwo niektórych obszarów. Większa część kolekcji znajduje się w Chersońskim Muzeum Krajoznawczym. Zielniki są przechowywane w zbiorze zielnym Instytutu Botaniki imienia G. Chołodnego NAN Ukrainy, Krajowym Muzeum Przyrodniczym NAN Ukrainy we Lwowie, Odeskim Uniwersytecie Narodowym imienia I. Miecznikowa, Tawryjskim Uniwersytecie Narodowym imienia W. Wernadskiego i innych instytucjach naukowych.

Ludmiła LANSZYNA,

Wołyńskie Muzeum Krajoznawcze