Małopolska słynie ze swojej drewnianej architektury. Dla jej popularyzacji zorganizowano turystyczny Szlak Architektury Drewnianej. Wyjątkowymi dziełami sztuki są drewniane kościoły na południu historycznej Małopolski, we wsiach Binarowa, Blizne, Dębno Podhalańskie, Haczów, Lipnica Murowana oraz Sękowa (w obecnych województwach Małopolskim i Podkarpackim). W 2003 r. zabytki zostały wpisane na Listę Światowego dziedzictwa UNESCO.

Są typowym świadectwem średniowiecznej polskiej tradycji budowania kościołów techniką, która polega na poziomym układaniu drewnianych kłód. Takie kościoły stawiane były na wsiach przez rodziny szlacheckie, co było potwierdzeniem ich prestiżu. Specyficzna technika budowlana miała podkreślać odmienność wiejskich kościołów od murowanych miejskich świątyń. Oprócz tego, była znacznie tańsza, a materiał budowlany można było znaleźć na każdym kroku.

Drewniane kościoły historycznej południowej Małopolski zostały uznane za jedne z najlepiej zachowanych kościołów zrębowo-wieńcowych. Są one także doskonale wkomponowane w krajobraz regionu i utrzymane w miejscowej estetyce. Wnętrza wszystkich drewnianych kościołów są bogato zdobione. Szczególnie cenne są w nich polichromie oraz malowidła ikonograficzne.

Kościół Świętego Michała Archanioła w Binarowej wzniesiony został około 1500 r. Na jego zachodniej stronie w 1596 r. zbudowano wieżę, która obecnie jest najstarszą istniejącą drewnianą wieżą przykościelną. Drobne dobudowy kościoła odbywały się i na początku XVII w. Wówczas postawiono kaplicę Aniołów Stróżów, przebudowano chór muzyczny, powiększono otwory okienne, wykonano nową polichromię. Wśród rzeźb kościoła wyróżnia się figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem z około 1430 r. oraz pozostałość ołtarza Czterech Świętych Dziewic.

Kościół Wszystkich Świętych w Bliznem, a właściwie – gotycki zespół kościelno-plebański o charakterze obronnym, wybudowany był prawdopodobnie w połowie XV w. Od zachodu do kościoła przylega dzwonnica z nadwieszoną izbą, a cały teren kościelny otoczony jest drewnianym ogrodzeniem z murowanymi kapliczkami. Bryła świątyni pokryta jest gontem. We wnętrzach tego kościoła zachowały się liczne elementy gotyckiej ciesielki oraz malowidła z XVI-XVII w.

Kościół Świętego Michała Archanioła w Dębnie Podhalańskim też liczy swoją historię od połowy XV w. Został on zbudowany na miejscu innego kościoła drewnianego, który stał tam być może od XIII w. Obecny kościół w Dębnie Podhalańskim jest jednym z najlepiej zachowanych gotyckich kościołów drewnianych i najbardziej rozpoznawalnym w kraju i za granicą ze wszystkich drewnianych kościołów południowej Małopolski. Prawdziwym skarbem tego kościoła jest polichromia patronowa z około 1500 r., najstarsza, w całości zachowana w Europie, wykonana na drewnie. Do jej wykonania użyto 33 kolorów, narysowano 77 motywów w 12 układach. Wśród nich wyróżnia się wizerunek orła jagiellońskiego nad belką tęczową.

Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i Świętego Michała Archanioła w Haczowie istnieje od końca XIV w., możliwie – od 1388 r. Jest on nie tylko najstarszym wśród podobnych kościołów w Polsce, ale i jednym z najstarszych i największych takich w świecie. Prawdopodobnie, najstarszą w Europie jest zachowana w tej świątyni polichromia figuralna z 1494 r. Stanowi ona także największy XV-wieczny zbiór malowideł figuralnych w Polsce. Na uwagę zasługuje i późniejsza polichromia, z około 1864 r. W haczowskim kościele znajduje się cudowna figurka Matki Boskiej Bolesnej, pochodząca z końca XIV w.

Kościół Świętego Leonarda w Lipnicy Murowanej, wybudowany w końcu XV w. stoi na miejscu dawnej świątyni. Wygląd jego, od XVI w. praktycznie się nie zmienił, co jest szczególną cechą tego zabytku. Wyposażenie jego wnętrza, w porównaniu z innymi drewnianymi kościołami południowej Małopolski, charakteryzuje się surowością i prostotą. Chór muzyczny lipnickiej świątyni został udekorowany malowidłami, przedstawiającymi Dekalog. Cenne są także barokowe obrazy czy gotycka płaskorzeźba Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny. Na ołtarzach znajdują się kopie trzech zabytkowych tryptyków, przedstawiające Świętego Leonarda, Świętego Mikołaja oraz Adorację Dzieciątka Jezus. Oryginały tych tryptyków, skradzionych z kościoła w 1992 r., po ich odzyskaniu przeniesiono do Muzeum Diecezjalnego w Tarnowie.

Kościół Świętego Filipa i Świętego Jakuba w Sękowej postawiono około 1520 r. (najpóźniej – w 1522 r.) i powiększono w XVII w. Jego charakterystyczną cechą są zewnętrzne zadaszenia, które obiegają całą budowlę, oraz zdobione ręcznie ciosane belki z modrzewia. Dzięki osobliwościom swej architektury kościół w Sękowej zasłużył na przydomek Perły Beskidu Niskiego. Świątynia ta została zdewastowana podczas I wojny światowej, dlatego jej wnętrze obecnie jest dość skromne. Zachowały się co prawda, konserwowane później, polichromowany i złocony ołtarz główny z początku XVII w. oraz kamienna późnogotycka chrzcielnica z 1522 r. w kształcie kielicha. Ciekawostką jest także zabytkowa izbicowa wieża, która przylega do kościoła. Lipnicka świątynia była niezwykle popularną wśród polskich malarzy XIX i początku XX w. Na swoich obrazach przedstawili ją Stanisław Wyspiański, Józef Mehoffer, Teodor Axentowicz, Włodzimierz Tetmajer, Jan Sas Zubrzycki i Kazimierz Skórewicz.

Drewniane kościoły historycznej południowej Małopolski są prawdziwym podręcznikiem historii sztuki tego regionu. Prezentują one różnorodne style architektoniczne od gotyku poprzez renesans i barok po klasycyzm i poniekąd secesje. Każdy z tych kościołów jest wyjątkowym zabytkiem kultury i sztuki. Oprócz opisanych w tym artykule jeszcze trzy drewniane kościoły południowej Małopolski byli zgłoszone do wpisania na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Niestety, w 2003 r. nie dane było im się znaleźć wśród polskich miejsc na tej Liście. Myślę jednak, iż niebawem te perły architektury dołączą do zabytków oficjalnie uznanych za skarby kultury światowej.

Natalija KATRENCIKOVA