W poprzednim numerze naszej gazety w tekście o Wołyńskiej Wystawie Rolniczo-Przemysłowej krajoznawca Wiktor Litewczuk, opowiadając o targach ją poprzedzających, wspomniał o pierwszej takiej wystawie w Łucku, która odbyła się w 1908 r.
Więcej o Wołyńskiej Wystawie Rolniczo-Przemysłowej można przeczytać tu.
Jednym z inicjatorów wystawy w 1908 r. był Szczęsny Leon Poniatowski, którego postać chcemy przybliżyć naszym Czytelnikom.
Na początku XX wieku Szczęsny Poniatowski był prezesem Towarzystwa Rolniczego w Łucku. Był on także siostrzeńcem arcybiskupa Zygmunta Szczęsnego Felińskiego, świętego Kościoła Katolickiego, którego wspomnienie przypada na 17 września. Wydaje się, że tak rzadkie imię – Szczęsny – nasz bohater dostał na cześć swojego słynnego wuja.
Szczęsny Leon Poniatowski urodził się 22 kwietnia 1857 r. w rodzinie Adama Poniatowskiego i Zofii Felińskiej w Cepcewiczach w powiecie łuckim (obecnie Cepcewicze w rejonie sarneńskim w obwodzie rówieńskim). Wioska położona jest na prawym brzegu rzeki Horyń, nie należy jej mylić z Cepcewiczami Wielkimi, które znajdują się na lewym brzegu.
W 1864 r. za udział w powstaniu styczniowym ojciec Adama został zesłany na Syberię, a majątek rodziny skonfiskowany. Przez pewien czas wychowywał się u krewnych: Felińskich i Wydżgów. Często musiał się przeprowadzać. Szczęsny uczył się w gimnazjum w Warszawie, a od 1874 r. także w gimnazjum w rosyjskim Jarosławiu, gdzie po śmierci ojca opiekował się nim wujek arcybiskup Zygmunt Szczęsny Feliński. Po otrzymaniu w 1879 r. we Włodzimierzu świadectwa maturalnego Szczęsny Poniatowski wstąpił na Wydział Prawa Uniwersytetu w Petersburgu, który ukończył w 1883 r. ze srebrnym medalem. Rezygnując z możliwości kontynuowania kariery naukowej na tej uczelni, podjął praktykę prawniczą, a w 1897 r. przeniósł się do majątku w Cepcewiczach, który wówczas został już przywrócony właścicielom.
Szczęsny Leon Poniatowski był dobrym gospodarzem, wołyńskie majątki kwitły w jego rękach. Jednak największy ślad w historii Wołynia pozostawił jako działacz społeczny i polityczny. W pierwszej dekadzie XX wieku Poniatowski był jednym z inicjatorów powstania w Łucku Banku Polskiego i Towarzystwa Rolniczego, któremu przez wiele lat przewodniczył. W 1905 r. Szczęsny Poniatowski brał udział w dwóch ogólnorosyjskich zjazdach działaczy ziemskich w Moskwie, gdzie, co należy podkreślić, opowiadał się za polityczną autonomią Ukrainy. W 1903 r. wspólnie z Włodzimierzem Grocholskim, Tomaszem Michałowskim i innymi założył organizację podziemną «Zrzeszenie», której celem była ochrona interesów Polaków na Rusi, otwarcie tajnych szkół polskich i wprowadzanie polskich posłów do Dumy. Był także jednym z założycieli pisma «Dziennik Kijowski», w którym później publikował swoje teksty.
Prezydium I Dumy Państwowej. Drugi po prawej stronie Szczęsny Poniatowski
W 1906 r. Szczęsny Leon Poniatowski, Józef Potocki i Włodzimierz Grocholski zostali wybrani na posłów z Wołynia do I Dumy Państwowej. Zauważmy, że Szczęsny Poniatowski był jedynym Polakiem, który zasiadał w prezydium Dumy i piastował stanowisko wicesekretarza. W Dumie było dwie grupy polskich posłów, Poniatowski dołączył do Koła polskich posłów z Litwy i Rusi. Pracował w komisji rolnej, bronił interesów Polaków, którzy byli poddawani presji gospodarczej i politycznej ze strony Imperium Rosyjskiego.
Po rozwiązaniu Dumy powrócił do działalności społecznej. W tych latach, podczas reform stołypińskich, organy samorządu terytorialnego – tzw. ziemstwa, które miały stać się narzędziem rusyfikacji – ze względu na przewagę Polaków w ziemstwach wołyńskich, przyczyniły się do znacznego rozwoju tych terenów. Poniatowski pracował w ziemstwie zarówno powiatowym jak i gubernialnym, w których poza członkostwem w kilku komisjach kierował Komisją ds. Komunikacji i Finansów. Dzięki jego inicjatywie na Wołyniu została rozbudowana sieć telefoniczna, wybudowano nowe drogi, zaczęto tworzyć szczegółową mapę regionu, w 1915 r. założono spółkę «Kamień», która rozpoczęła eksploatację złóż mineralnych na Wołyniu. W tym okresie był też członkiem Rejonowego Komitetu Południowo-Zachodnich Kolei Żelaznych i Komisji dla Naprawy Ustroju Rolnego, należał do Towarzystwa dla Popierania Polskiej Nauki Rolnictwa, a także uczestniczył w tworzeniu spożywców w Cepcewiczach, przekazując na ten cel ziemię i dom, w którym później została utworzona szkoła.
Dzięki staraniom Poniatowskiego udało się zdobyć w 1913 r. 14 100 hektarów gruntów państwowych w pobliżu Sarn, gdzie na torfowisku Czemerne otwarto doświadczalną stację łąkowo-błotną. Instytucja ta zajmowała się niezwykle ważnymi dla Polesia zagadnieniami melioracji, ekologii i meteorologii. W czasie I wojny światowej Poniatowski zajmował się aprowizacją armii i był głównym pełnomocnikiem ds. opieki nad uchodźcami przy froncie południowo-zachodnim.
W 1917 r. Poniatowski prowadził nieoficjalne negocjacje w sprawie polskiej z przewodniczącym Dumy, Michaiłem Rodziankiem, brał także udział w spotkaniu z Aleksandrem Kiereńskim w Moskwie. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę Poniatowski spędził trochę czasu w Warszawie, gdzie na zamówienie polskiej delegacji udającej się na konferencję paryską napisał referaty o bogactwach mineralnych i gorzelnictwie na Wołyniu.
W marcu 1919 r. osiadł we Włodzimierzu, gdzie pełnił funkcję prezesa Towarzystwa Pomocy Ofiarom Wojny. W 1920 r. został sędzią w Sądzie Okręgowym w Łucku, zaangażował się również w organizację polskiego wymiaru sprawiedliwości. W 1922 r. Szczęsny Poniatowski założył Towarzystwo Rolnicze w Sarnach. Przywrócił także działalność stacji badawczej, która wstrzymała prace z powodu wojny. W 1924 r. uruchomiono ją jako samodzielny Zakład Doświadczalny Uprawy Torfowisk. Do 1936 r. była ona największą placówką w Polsce zajmującą się badaniem uprawy i melioracji torfowisk, łąk i pastwisk. Na temat działalności zakładu Poniatowski pisał artykuły publikowane w «Gazecie Rolniczej».
W 1932 r. Poniatowski przeniósł się do rodzimych Cepcewiczów. Pomimo poważnego wieku nadal aktywnie angażował się w sprawy społeczne, a także w działalność charytatywną. W szczególności był kuratorem fundacji dla niepełnosprawnych oficerów i przekazał 100 hektarów własnej ziemi na rzecz osadników, dawnych żołnierzy Wojska Polskiego. Wiele ciekawych rzeczy można by było wyciągnąć ze wspomnień pisanych przez Szczęsnego Poniatowskiego w ostatnich latach, ale one, niestety, zaginęły bez śladu.
Szczęsny Leon Poniatowski zmarł 31 maja 1936 r. w Cepcewiczach. Pochowano go na cmentarzu parafialnym w Bereźnicy. Za zasługi dla Ojczyzny został odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski i Medalem Niepodległości.
Anatol OLICH
Tekst oparty jest na «Polskim Słowniku Biograficznym» i materiałach dostępnych w Internecie.
CZYTAJ TAKŻE:
NIEZNANE FAKTY Z ŻYCIA RODZINY FELIŃSKICH
WPŁYW POWSTANIA LISTOPADOWEGO NA LOSY RODZINY FELIŃSKICH
