Lingwista, historyk, filozof, etnograf, redaktor, wydawca, a ponadto prozaik, poeta, publicysta, krytyk i tłumacz. Chodzi o jedną osobę – Pantełejmona Kulisza. Jeden z odcinków jego długiej i bogatej biografii jest związany z Łuckiem.

7 sierpnia, w 200. rocznicę urodzin Pantełejmona Kulisza, jego miłośnicy zgromadzili się w kaplicy biskupa Witalia Skomarowskiego, ordynariusza diecezji łuckiej Kościoła Rzymskokatolickiego. Kaplica ta znajduje się w murach dawnego klasztoru szarytek, w którym w XIX wieku mieściła się szkoła szlachecka. To w niej Kulisz pracował jako nauczyciel. Litanię odprawił wicekanclerz diecezji wołyńskiej Prawosławnego Kościoła Ukrainy protojerej Ołeksandr Bezkorowajnyj. Inicjatorem nabożeństwa był Wiktor Hrebeniuk, wołyński prawosławny pisarz, który po wspólnej modlitwie krótko przedstawił obecnym najważniejsze etapy życia Pantełejmona Kulisza. Brat Wiktor – a taki jest jego literacki pseudonim – otrzymał w 2015 r. nagrodę imienia Pantełejmona Kulisza za poetycki etos «Dijannia nebożyteliw» («Dzieje mieszkańców niebios»).

Wieczorem na Rynku odbyło się również spotkanie literacko-kulturalne «Pantełejmon Kulisz i Łuck», zorganizowane przez Departament Kultury Łuckiej Rady Miejskiej i Muzeum Historii Bractwa Łuckiego, które jest oddziałem Wołyńskiego Muzeum Krajoznawczego. Uczestnicy spotkania stali się swego rodzaju ilustracją wszechstronności talentu Kulisza, ponieważ w wydarzeniu wzięli udział m.in. miejscowi krajoznawcy, historycy, muzealnicy, filolodzy, lingwiści i pisarze. Przerywnikiem między referatami była odegrana przez aktorów teatru «Harmyder» scena z życia Pantełejmona Kulisza i jego żony Ołeksandry Biłozerskiej na podstawie powieści Iwana Korsaka «Persteń Hanny Barwinok». Wydarzenie miało miejsce w plenerze i pogoda pokrzyżowała plany, więc aktorzy musieli improwizować tak, aby publiczność nie zmokła. Uczestnicy spotkania kontynuowali rozmowę przy herbacie i ciastkach w kawiarni «Stare Miasto».

Specjalnie na tę okazję władze miejskie odsłoniły w oknie domu przy ulicy Daniela Halickiego 12 portret Pantełejmona Kulisza. Teraz pisarz obserwuje z okna pierwszego piętra życie miasta, w którym kiedyś mieszkał i tworzył.

Dodajmy, że w Wołyńskim Muzeum Krajoznawczym obecnie czynna jest wystawa «Łucki okres Pantełejmona Kulisza».

Pantełejmon Kulisz urodził się 26 lipca (7 sierpnia w nowym stylu) 1819 r. w miejscowości Woroneż głuchowskiego powiatu guberni czernihowskiej w rodzinie drobnej szlachty kozackiej. Jego ojciec był dość bogatą osobą, ale nie widział potrzeby, aby jego syn zdobywał wykształcenie. Jedynie prośby matki przekonały go do oddania chłopca do gimnazjum w Nowogrodzie Siewierskim. Początkowo nauka szła Pantełejmonowi ciężko, ponieważ nie znał rosyjskiego, ale dzięki swoim zdolnościom, wytrwałości i ambicji szybko stał się jednym z najlepszych uczniów. Jednak despotyczny ojciec odmówił opłacenia nauki, więc, aby mieć pieniądze na czesne, nastolatek musiał iść do pracy jako nauczyciel domowy. Jeszcze przed zakończeniem gimnazjum młody Kulisz w 1838 r. próbował dostać się na Uniwersytet Kijowski, ale nie zdał egzaminu wstępnego. Po roku udzielania korepetycji i samokształcenia młody człowiek został przyjęty na fakultet historyczno-filologiczny Wydziału Filozofii jako wolny student. Pantełejmon poświęcił się studiom, jednocześnie zaczął pisać i publikować swoje utwory w kijowskich czasopismach. Wynajmował w Kijowie mieszkanie u jednej z polskich rodzin. Dzięki fenomenalnej pamięci (mógł zapamiętywać i recytować całe strony tekstu) w ciągu kilku miesięcy doskonale opanował język polski. Nauczył się także niemieckiego i francuskiego. Na uniwersytecie szybko zauważono zdolnego chłopaka i wyjątkowo zaproponowano mu studia stacjonarne. Musiał jednak złożyć dokumenty potwierdzające pochodzenie szlacheckie, ale ojciec kategorycznie odmówił synowi pomocy w sporządzeniu papierów. Pod koniec 1840 r. Kulisza skreślono z listy studentów uczelni.

Chociaż nie miał dyplomu, dzięki protekcji inspektora szkół Kijowskiego Okręgu Edukacyjnego Michaiła Józefowicza otrzymał stanowisko nauczyciela języka rosyjskiego w łuckiej Szlacheckiej Szkole Powiatowej. W Łucku mieszkał od 28 stycznia do sierpnia 1841 r., po czym został skierowany do Kijowa. Z nielicznych zachowanych listów widać, że życie w prowincjonalnym mieście nie przypadło mu do gustu. Szkoła jednak miała bogatą kolekcję starodruków w językach polskim, niemieckim i francuskim, skonfiskowanych z bibliotek domowych szlachty po stłumieniu powstania w latach 1830–1831, więc Kulisz zabrał się za ich studiowanie. Badacze twierdzą, że to właśnie w Łucku Kulisz zaczął pisać w języku ukraińskim. Tutaj narodził się pomysł na «Czarną Radę» – najsłynniejsze dzieło pisarza i pierwszą historyczną powieść w języku ukraińskim.

Jako pisarz Pantełejmon Kulisz był niezwykle płodny: jego twórczy dorobek liczy ponad 50 tomów. Nie wszystkie poglądy, które wyznawał Kulisz, były akceptowane w jego czasach, podobnie jak teraz wielu nie może mu wybaczyć na przykład publikacji: «Istorija otpadienija Małorossii ot Polszy» lub «Kraszanka rusynam i polakam na Wełykdeń 1882 roku». Być może dlatego właśnie nigdy nie ukazał się cały zbiór jego dzieł, a niektóre z nich nigdy nie były publikowane.

W historii Pantełejmon Kulisz pozostał nie tylko ze względu na swoje pisarstwo. Najbardziej znaczące dla kultury ukraińskiej były stworzone przez niego: pisownia fonetyczna i alfabet, tzw. kuleszówka, «Gramatka» – pierwszy ukraiński elementarz w Imperium Rosyjskim, przekłady Szekspira, Goethego, Heinego, Byrona, a także pierwsze tłumaczenie Pisma Świętego na język ukraiński.

Tekst i zdjęcia: Anatolij OLICH