Komunistyczna wymiana ludności: 75 lat temu rozpoczęło się przesiedlenie Polaków i Ukraińców
Artykuły

75 lat temu marionetkowe komunistyczne rządy Polski i Ukraińskiej SRR podpisały układ przewidujący przymusowe wysiedlenie setek tysięcy Ukraińców z terenów Polski do wschodnich obwodów USRR oraz Polaków z Zachodniej Ukrainy do Polski.

II wojna światowa miała tragiczne skutki dla wielu narodów, w tym dla ukraińskiego i polskiego. W latach 1944–1945 ustalono nową granicę między USRR (a faktycznie ZSRR) a Polską. W warunkach nowej, komunistycznej rzeczywistości, presji Kremla oraz porozumień międzynarodowych, a także ze względu na zaostrzenie relacji polsko-ukraińskich w tym okresie odbyła się tzw. wymiana ludności. Ta akcja jest nazywana przez współczesnych historyków ukraińsko-polskim transferem ludności w latach 1944–1946, czyli wzajemną wymianą ludności ze zmianą obywatelstwa w oparciu o umowy międzynarodowe.

9 września 1944 r. rząd USRR oraz Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego podpisały Układ dotyczący ewakuacji obywateli polskich z terytorium USRR i ludności ukraińskiej z terytorium Polski. W art. 1 tego dokumentu czytamy: «…przystąpić do ewakuacji wszystkich obywateli narodowości ukraińskiej, białoruskiej, rosyjskiej i rusińskiej…» z 11 powiatów Polski oraz «…wszystkich Polaków i Żydów będących obywatelami polskimi do 17 września 1939 roku mieszkających w zachodnich okręgach USRR…» do Polski. Dokument mówi o dobrowolnym przesiedleniu, w rzeczywistości jednak, jak możemy wywnioskować z przebiegu wydarzeń, przesiedlenie przedstawicieli obu narodów można nazwać deportacją (czyli wypędzeniem, przymusowym przesiedleniem).

W 75. rocznicę deportacji musimy pamiętać: transfer był tragedią tak dla Ukraińców, jak i dla Polaków, ponieważ przesiedlano wówczas nie tylko ukraińską ludność z Polski, ale również Polaków z USRR, w tym z Wołynia. Chodzi tu o wydarzenia odbywające się w ramach jednej akcji przesiedleńczej.

Oficjalnie przesiedlenie Ukraińców z Polski na Ukrainę trwało od 15 października 1944 r. do 15 czerwca 1946 r., a Polaków z Ukrainy – od 15 listopada 1944 r. do 1 wrześnie 1946 r. Proces odbywał się w kilku etapach. Do końca 1944 r. z Polski na Ukrainę przesiedlono 10449 rodzin (34864 osoby). W ciągu całej akcji wysiedlono 482661 Ukraińców, czyli 97 % zarejestrowanej ludności ukraińskiej.

Na początku akcji przesiedleńczej większość Ukraińców wywożono do wschodnich obwodów Ukrainy: zaporoskiego, odeskiego, dniepropietrowskiego, chersońskiego i mykołajowskiego. Przesiedleńcy masowo próbowali przenieść się z tych obwodów na Zachodnią Ukrainę, bliżej polskiej granicy w nadziei na to, że uda im się wrócić do miejscowości, z których ich wypędzono. Podczas akcji we wschodnich obwodach zamieszkało 39 % przesiedleńców, a w zachodnich, gdzie do «zaplanowanych» dołączyły «niezaplanowane» osoby, czyli uciekinierzy ze Wschodu – 61 %.

Jak wynika z danych archiwalnych dotyczących wysiedlenia polskiej ludności, według stanu na 31 grudnia 1944 r. z terenów USRR wysiedlono 4665 Polaków (1519 rodzin). Na 25 stycznia 1945 r. na wyjazd do Polski na terenie obwodu rówieńskiego zgłosiło się 37067 osób (80 %), natomiast 7397 osób (2419 rodzin) zostało wysiedlonych. W tym samym okresie z Polski na teren obwodu przybyło 400 Ukraińców (106 rodzin).

Jak podają ukraińscy badacze Serhij Tkaczow i Wołodymyr Serhijczuk z zachodnich obwodów USRR do Polski w tym okresie zostały ewakuowane (deportowane) 789982 osoby, w tym 69 tys. – z Rówieńszczyzny. Wśród tych osób było: 746993 Polaków, 30406 Żydów, 1258 przedstawicieli innych narodowości (m.in. z rodzin mieszanych).

transfer Daniliczewa 1

Ukrainki, powiat włodawski, lata 30. XX wieku. Wysiedlone na Ukrainę

W państwowych archiwach funkcjonujących na terenie Zachodniej Ukrainy, w tym także w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, znajdują się dokumenty odzwierciedlające przebieg ewakuacji od sporządzenia list do wywózki ludzi koleją, samochodami oraz furmankami.

Wśród Polaków wysiedlonych z Równego znalazła się rodzina Eugenii Orzałkiewicz, spokrewniona z Dębickimi i Chuchrowskimi, mieszkającymi od ХІХ wieku w powiecie dubieńskim. Ojciec Eugenii, Roman Bober, był właścicielem zakładu fryzjerskiego w Równem przy ul. 3 Maja 350. Rodzina mieszkała przy ul. Kopernika 10. W latach 90. minionego stulecia Eugenia Orzałkiewicz podarowała Rówieńskiemu Obwodowemu Muzeum Krajoznawczemu zestaw narzędzi fryzjerskich wywiezionych po wojnie do Polski. Dziś można je zobaczyć w ekspozycji muzealnej.

transfer Daniliczewa 2

Polak Roman Bober (po prawej) przy własnym zakładzie fryzjerskim, Równe, lata 30. XX wieku. Wysiedlony do Polski

W Równem mieszkała także rodzina Tadeusza Wawrzonka. Jego ojciec był woźnym w Rówieńskim Sądzie, zmarł i został pochowany w Równem. Syn przez lata szukał grobu ojca na cmentarzu przy ul. Dubieńskiej w Równem, ale niestety bez skutku. Matka Tadeusza Wawrzonka przez całe życie przechowywała walizę, z którą rodzina Wawrzonków opuściła Równe. Pod koniec lat 90. Tadeusz Wawrzonek wraz z innymi Wołyniakami był autorem wystawy fotograficznej «Wołyń ocalić od zapomnienia». Była ona eksponowana m.in. w Lublinie, Warszawie, Łucku i Równem.

transfer Daniliczewa 3

Pamiątka Pierwszej Komunii Tadeusza Wawrzonka, Równe, 1936 r.

Można podać dużo przykładów poniewierek związanych z przymusowymi wysiedleniami, które przeżyli Polacy i Ukraińcy. Ból tych, którzy na zawsze opuścili domy i groby bliskich najbardziej jest zauważalny, kiedy przyjeżdżają na cmentarze – na Ukrainie czy w Polsce – gdzie leżą ich bliscy.

Walentyna DANILICZEWA,
starszy pracownik naukowy
Rówieńskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego

CZYTAJ TAKŻE:

W OJCZYSTE STRONY

RYSUNKI Z SYBIRU

SPOTKANIE PO LATACH

Powiązane publikacje
Ochman – głos Polski prosto z Ameryki
Artykuły
Syn Polaków od lat mieszkających w USA wraca do Polski studiować śpiew solowy, dla sprawdzenia zgłasza się do telewizyjnego talent show i wygrywa. Oto Krystian Ochman – młody muzyk, który reprezentował Polskę w konkursie Eurowizja 2022 w Turynie, zdobywając dla nas 12. miejsce.
16 maja 2022
Dzięki mieszkańcom Łucka w warszawskiej bibliotece powstał dział książki ukraińskiej
Wydarzenia
W jednej z bibliotek polskiej stolicy stworzono dział książki ukraińskiej. Do inicjatywy dołączyli mieszkańcy Łucka, którzy zorganizowali zbiórkę książek dla dzieci, młodzieży i dorosłych. Od kwietnia są one przekazywane do Biblioteki Publicznej w Dzielnicy Śródmieście.
16 maja 2022
Program stypendialny dla muzealników z Ukrainy
Konkursy
Stowarzyszenie Polski Komitet Narodowy Międzynarodowej Rady Muzeów ICOM realizuje Program Stypendialny #HelpUkraine – ICOM Poland Relief Fund. Jest on przeznaczony dla muzealników z Ukrainy.
16 maja 2022
Profesor Rafał Łatka: Za zamachem na Jana Pawła II stali sowieci
Artykuły
Związek Sowiecki podjął decyzję o wyeliminowaniu Jana Pawła II w taki sposób, by nikt się nie domyślił, że za zamachem stoi bezpośrednio Moskwa. Opieszałość służb zachodnich im to tylko ułatwiła – pisze prof. Rafał ŁATKA z IPN. 13 maja przypada 41. rocznica zamachu na życie Jana Pawła II.
13 maja 2022
Łuck otrzymał około 20 ton pomocy
Wydarzenia
Około 20 ton pomocy humanitarnej dotarło do Łucka z Wielkiej Brytanii. Transport najpierw przybył do polskiej Piły, skąd Fundacja Mewa dostarczyła go do Ukrainy.
13 maja 2022
ABC kultury polskiej: Bez reszty oddany teatrowi
Artykuły
Kiedy ten wielki aktor umierał na serce 22 lutego 1992 r. w Teatrze Nowym w Poznaniu, jego ostatnie słowa były cytatem z «Króla Leara» Williama Shakespeare’a.
12 maja 2022
Archiwa w smartfonie: w Ukrainie przedstawiono Portal Wyszukiwania Międzyarchiwalnego
Artykuły
Państwowa Służba Archiwalna przedstawiła zunifikowany «Portal Wyszukiwania Międzyarchiwalnego», który zawiera prawie półtora miliona zdigitalizowanych kopii dokumentów z trzech centralnych archiwów Ukrainy. Wyniki on-line projektu «Jednolita witryna dostępu do zasobów cyfrowych ukraińskich archiwów» zaprezentowano 11 maja w Kijowie.
12 maja 2022
8,9 tys. organizacji polonijnych na świecie. Zaprezentowano najnowsze dane
Wydarzenia
Najnowsza wersja bazy organizacji polonijnych na świecie zawiera 8,9 tys. podmiotów zlokalizowanych w 115 krajach. Najwięcej Polaków poza granicami Polski mieszka w Stanach Zjednoczonych (ok. 10 mln), liczne polskie wspólnoty są m.in. w Niemczech, Wielkiej Brytanii, Kanadzie, Francji, Islandii i Litwie.
11 maja 2022
Polacy pomagają Husiatynowi
Artykuły
Miasto Husiatyn na Tarnopolszczyźnie nie pozostaje bez pomocy Polaków. I to nie tylko materialnej – ostatnio dzieci z miejscowej szkoły sportowej wzięły udział w międzynarodowym turnieju piłki nożnej w Wolsztynie.
10 maja 2022