W dniach 19–22 września w Jaremczu na Ukrainie odbyły się XII Polsko-Ukraińskie Spotkania «Przyszłość, Współczesność, Przeszłość». W tym roku temat przewodni tego cyklicznego wydarzenia brzmiał «Nowe wyzwania. Prognozy rozwoju stosunków polsko-ukraińskich».

Jak co roku do Jaremcza zjechali naukowcy, przedstawiciele władz państwowych i lokalnych, instytucji pozarządowych, organizacji polskich na Ukrainie oraz dziennikarze. Polsko-Ukraińskie Spotkania zostały zorganizowane przez redakcję «Kuriera Galicyjskiego», największej polskiej gazety na Ukrainie, i Przykarpacki Uniwersytet Narodowy im. Wasyla Stefanyka w partnerstwie ze Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego oraz Instytutem Badań Politycznych, Etnicznych i Narodowych im. Iwana Kurasa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Wsparcia finansowego udzielił Senat RP za pośrednictwem Fundacji «Wolność i Demokracja».

«Doceniamy pracę, którą wykonują państwo jako środowiska intelektualne nad wzbogacaniem relacji polsko-ukraińskich, nad obudowaniem ich refleksją na temat historii nieodmiennie i zawsze łączącej się ze współczesnością, która wskazuje nam szlaki rozwoju, ale również pokazuje, czego powinniśmy unikać» – powiedział podczas uroczystego otwarcia XII Polsko-Ukraińskich Spotkań w Jaremczu Tomasz Orłowski, zastępca Dyrektora Departamentu Wschodniego Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP.

Prezes Fundacji «Wolność i Demokracja» Robert Czyżewski zaakcentował: «W relacjach polsko-ukraińskich ta doroczna konferencja jest unikalna. Tu, w Jaremczu, dialog trwa mimo różnych problemów». Podkreślił także, jak ważne jest to, że polska mniejszość narodowa staje się pośrednikiem międzynarodowej współpracy.

«W ciągu 12 lat przechodziliśmy przez różne okresy, ale nigdy nie można było zaobserwować tu rozłamów, które pokrywałyby się z jakimiś podziałami narodowymi» – zaznaczył organizator Spotkań, redaktor naczelny gazety «Kurier Galicyjski» Mirosław Rowicki.

W pierwszym dniu XІI Polsko-Ukraińskich Spotkań w Jaremczu odbyły się dyskusje na temat współczesnej sytuacji w stosunkach polsko-ukraińskich, bezpieczeństwa, ekonomicznego partnerstwa i współpracy transgranicznej, a także prezentacje książek.

Podczas panelu «Pole elektoralnych zmian na Ukrainie i w Polsce w kontekście polityki wewnętrznej i wyzwań w sferze bezpieczeństwa obu państw. Walka o tożsamość. Między tradycją a wyzwaniami przyszłości» zostały poruszone kwestie zmiany elit po tegorocznych wyborach na Ukrainie oraz scenariuszy rozwoju stosunków polsko-ukraińskich z uwzględnieniem nowej sytuacji politycznej na Ukrainie i październikowych wyborów w Polsce.

W kontekście wyzwań przyszłości padło zdanie dotyczące ofiar Wołynia 1943. «Wszystkie ofiary ukraińsko-polskiego konfliktu z okresu II wojny światowej mają prawo do godnego pochówku. Taki powinien być punkt wyjścia» – podkreślił prof. Bohdan Hudź z Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Iwana Franki. Poruszając temat stosunków międzynarodowych wygłosił także tezę o tym, że Ukraina mogłaby zaangażować się w projekty Trójmorza i Via Carpatia.

Mówcy podkreślali także potrzebę budowy nowych przejść na granicy polsko-ukraińskiej oraz uregulowania trybu przewozów międzynarodowych. Dużo uwagi poświęcono wpływowi zagranicznej polityki Ukrainy na wyniki wyborów prezydenckich i parlamentarnych, na co prof. Przemysław Żurawski vel Grajewski, wykładowca Akademii Dyplomatycznej MSZ oraz Uniwersytetu Łódzkiego, powiedział: «Bardzo rzadko decyzje wyborcze zapadają na bazie polityki zagranicznej. W przypadku relacji polsko-ukraińskich jedynie w wyobraźni polityków mają one znaczenie dla wyborców».

«Ekonomiczne partnerstwo jest podstawą dla dobrych relacji w innych sferach» – powiedziała prof. Walentyna Jakubiw z Przykarpackiego Uniwersytetu Narodowego im. Wasyla Stefanyka rozpoczynając panel «Ukraina і Polska na drodze do realnego ekonomicznego partnerstwa. Bariery. Regionalna współpraca transgraniczna. Problem granicy». Natomiast Daniel Szeligowski zaznaczył, że współpraca gospodarcza nie zastąpi nigdy politycznej i nie złagodzi napięć w kwestiach historycznych: «Współpracą gospodarczą tego nie przykryjemy».

«Polska i Ukraina są dla siebie nie tylko partnerami, ale też konkurentami. Jeżeli weźmiemy np. sektor rolny, to jest naturalne, że Polska broni swojego rynku, jak naturalne i zrozumiałe jest, że Ukraina będzie też swojego rynku broniła» – powiedział Daniel Szeligowski.

Wiktor Borszczewski z instytutu Badań Regionalnych im. Marjana Doliszniego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy wymienił bariery, które jego zdaniem stoją na przeszkodzie rozwoju stosunków gospodarczych między Polską a Ukrainą. Jedną z nich jest to, że oba państwa budują dwa różne ustroje gospodarcze: Polska – konkurencyjny ustrój ekonomiczny, Ukraina – ustrój grupowej anarchii, w którym życie gospodarcze jest zarządzane przez klany.

Leszek Buller z Centrum Projektów Europejskich zastanawiał się nad tym, w jaki sposób współpracować i tworzyć pozytywne relacje między Ukrainą a Polską. Podał m.in. przykład konkursów dla szkół polskich i ukraińskich, podczas których zauważył, że pozytywne relacje między naszymi narodami są m.in. na poziomie młodych ludzi, którzy łatwo nawiązują kontakt między sobą, nie przeszkadza im w tym nawet nieznajomość języków. «To jest kapitał na przyszłość, który będzie owocował tym, że relacje między naszymi narodami będą pozytywne».

Uczestnicy dyskusji poruszyli także kwestie ryzyk związanych z odpływem pracowników ukraińskich z Polski do Niemiec oraz digitalizacją gospodarki.

W drugim dniu Spotkań w Jaremczu dyskutowano o nowej sytuacji w stosunkach polsko-ukraińskich, o roli mediów i współpracy kulturalnej, a także wyzwaniach związanych z sytuacją międzynarodową. Zaprezentowano także działalność Klubu Galicyjskiego, książki o Wołyniu i Galicji Wschodniej pod okupacją niemiecką oraz za tzw. drugiego Sowieta, a także omówiono odbudowę dawnego Obserwatorium Astronomicznego na górze Pop Iwan w Karpatach.

Obrady rozpoczęły się od dyskusji na temat «Nowa sytuacja w stosunkach polsko-ukraińskich?» Wzięli w niej udział m.in. członkowie Polsko-Ukraińskiego Forum Partnerstwa. Uczestnicy tego wydarzenia omówili szanse na nowe otwarcie w stosunkach polsko-ukraińskich oraz zagrożenia.

Wśród szans wymieniane były: zmiana profilu dialogu, reformy na Ukrainie, zmiany zapowiadane przez nowe ukraińskie władze itd.

Jacek Kluczkowski, były Ambasador RP na Ukrainie, podczas dyskusji podkreślił: «Ważne jest to, żeby Ukraina umiała wykorzystać polski potencjał polityki regionalnej».

«Stosunki polsko-ukraińskie, niezależnie od tego, co oznacza dla nas pewna enigmatyczność i zagadkowość nowej ekipy, stoją przed wielką szansą. Największe dobro, do jakiego możemy dojść, to zbudowanie silnych więzów międzyludzkich, które uodpornią i Polaków, i Ukraińców na ewentualne zawieruchy polityczne. Myślę też, że dobrym prognostykiem są zmiany w Ukraińskim Instytucie Pamięci Narodowej. I to nam pozwoli ruszyć wreszcie z miejsca z zagadnieniami natury historycznej» – powiedział Rafał Dzięciołowski, prezes Fundacji Solidarności Międzynarodowej.

Pesymistycznie ocenił szanse profesor Ihor Iljuszyn z Kijowskiego Uniwersytetu Slawistycznego: «Ja niestety nie widzę szans i nie uważam, że zaistniała nowa sytuacja w relacjach ukraińsko-polskich. Ukraina podjęła decyzję o wstrzymaniu legalizacji polskich pomników na terenie Ukrainy i pozwoleń na prace poszukiwawcze. Ukraiński rząd zaproponował polskiej stronie, aby legalizować wszystkie nielegalne pomniki, tak po ukraińskiej, jak i po polskiej stronie. Ale polska strona nie przyjęła tej propozycji. I kiedy dziś nowo wybrany prezydent Wołodymyr Zełeński, spotykając się z prezydentem Polski Andrzejem Dudą, mówi, że pozwoli na prowadzenie prac poszukiwawczych na Ukrainie, ale jednocześnie oczekuje jakichś pozytywnych kroków w Polsce, czyli legalizacji chociażby części ukraińskich pomników na terenie Polski, to chodzi tu tylko o powtórzenie sytuacji, która istniała do dziś. Nic nowego nie widzę». Profesor przypomniał także, że zmiany wprowadzone do Ustawy o IPN uchwalone w zeszłym roku, doprowadziły do wstrzymania prac ukraińsko-polskiego forum historyków.

Zdaniem Adama Eberhardta, dyrektora Ośrodka Studiów Wschodnich w Warszawie, do szans w relacjach polsko-ukraińskich można zaliczyć przede wszystkim zbieżność na poziomie strategicznym, czyli poparcie integralności terytorialnej Ukrainy, utrzymanie sankcji wobec Rosji, współpracy wojskowej. Do szans zaliczył także współpracę gazową oraz zbudowanie współpracy na poziomie premierów Polski i Ukrainy.

Zagrożenia to zdaniem uczestników dyskusji format normandzki bez Polski, wątpliwości, czy nowe władze na Ukrainie rzeczywiście są proeuropejskie i czy będą kontynuować wdrażanie reform, brak czasu i wielkie oczekiwania partnerów, brak skutecznego dialogu, zagrożenie stabilności władzy na Ukrainie, zdolność do realizacji reform, modele narracji inspirowane przez Rosję, napięcia związane ze zwiększaniem się ukraińskiej społeczności w Polsce.

Myśl przewodnia panelu poświęconego roli mediów і współpracy kulturalnej została wygłoszona przez Jewhena Mahdę, dyrektora wykonawczego Centrum Relacji Społecznych: «Żyjemy w iluzji, że dobrze znamy się nawzajem». Zgodziła się z nim współprowadząca panelu – Agnieszka Romaszewska-Guzy, dyrektor Biełsat TV.

Uczestnicy dyskusji podkreślali, jak ważne jest sprawdzanie faktów, wysyłanie przez redakcje dziennikarzy za granicę oraz krytyczne podejście do materiałów medialnych, analizowali zagrożenia ze strony propagandy rosyjskiej oraz współczesną sytuację, która zaistniała w mediach ukraińskich i polskich, rozmawiali o misji mediów.

Polski dyplomata Marian Orlikowski zwrócił uwagę na to, jak ważna jest wymiana rzetelnej informacji przekazywanej drogą dyplomacji: «Jest to przekazywanie podstawowych informacji między krajem a krajem, dzięki czemu można mieć normalne relacje między sobą. Gdyby opierać informację tylko i wyłącznie na wiedzy przekazywanej przez prasę, to mielibyśmy takie efekty, jak np. w roku 2014 – totalny brak turystów z Polski we Lwowie, a to dlatego, że przecież jest wojna na Ukrainie».

Spotkaniom w Jaremczu zawsze towarzyszą imprezy integracyjne pozwalające ich uczestnikom na poznawanie się nawzajem oraz wymianę zdań w kuluarach. Konferencja zakończyła się wspinaczką uczestników na górę Pop Iwan oraz wycieczką do Kosowa połączoną ze zwiedzaniem dawnej lecznicy dr. Tarnawskiego i słynnego bazaru huculskiego.

Natalia DENYSIUK, Olena SEMENIUK
Fot. Natalia DENYSIUK, Olga SZERSZEŃ