Sierpień i wrzesień to szczególne miesiące w historii Polski. W tym czasie miały miejsce: powstanie warszawskie w roku 1944, pokonanie bolszewików w roku 1920, strajki sierpniowe w 1980, wybuch II wojny światowej 1 września 1939 i wejście sowietów 17 września tego samego roku.

Patrząc z dzisiejszej perspektywy najważniejszym wydarzeniem przyczyniającym się do upadku komunizmu i Polskiej Republiki Ludowej zdają są strajki sierpniowe z roku 1980 zakończone podpisaniem czterech porozumień. Stawiały one kropkę nad i po wydarzeniach z lat 1956, 1968, 1970 i 1976 i pokazywały, że Polacy jako naród nie chcą już żyć pod dominacją radziecką, pragną wolności, demokracji, godnej pracy i płacy.

Strajki zaczęły wybuchać już w lipcu 1980 r. W sumie protestowało 200 zakładów pracy, a w nich 80 tys. pracowników. Ich natężenie zaczęło wzrastać od 4 sierpnia. Powodem pierwszych strajków były podwyżki cen mięsa i wędlin wprowadzone przez I sekretarza PZPR Edwarda Gierka. Z czasem robotnicy rozszerzyli swoje żądania o postulaty związkowe, polityczne i wolnościowe.

Centrum strajków stała się Stocznia Gdańska im. Lenina. Na czele Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża utworzonych w 1978 r. znaleźli się Bogdan Borusewicz, Lech Wałęsa, Andrzej Gwiazda, Anna Walentynowicz i Krzysztof Wyszkowski. Pierwsze porozumienie podpisano 16 sierpnia, ale większość robotników nie była z niego zadowolona i nie podjęła ponownie pracy. Wtedy utworzono w Gdańsku Międzyzakładowy Komitet Strajkowy na czele z Lechem Wałęsą, który zrzeszał 160 ośrodków i sformułowano 21 postulatów strajkowych.

Pierwszy punkt brzmiał następująco: «Akceptacja niezależnych od partii i pracodawców wolnych związków zawodowych wynikających z ratyfikowanej przez PRL Konwencji nr 87 Międzynarodowej Organizacji Pracy, dotyczącej wolności związków zawodowych».

Następne postulaty mówiły o wolnych sobotach, transmisji mszy świętych przez radio, zwiększeniu liczby miejsc w żłobkach, trzyletnich płatnych urlopach macierzyńskich, wypłacie wynagrodzenia za czas strajku, ograniczeniu cenzury, zapewnieniu wolności słowa, zniesieniu represji za przekonania, zwolnieniu więźniów politycznych, zatrudnieniu robotników zwolnionych w roku 1976, obniżeniu wieku emerytalnego dla kobiet do 55 a dla mężczyzn do 60 roku życia, wprowadzeniu kartek na mięso i jego przetwory, podniesieniu uposażenia każdego pracownika o 2 tys. złotych jako rekompensacie za dotychczasowe podwyżki cen, progresji płac stosownie do wzrostu cen i spadku wartości pieniądza, o poprawie warunków pracy służby zdrowia, wprowadzeniu zasady doboru kadry kierowniczej na zasadzie posiadanych kwalifikacji, a nie przynależności partyjnej, zniesieniu przywilejów MO, SB i aparatu partyjnego poprzez zrównanie zasiłków rodzinnych, podniesieniu diety z 40 do 100 złotych i wprowadzeniu dodatku za rozłąkę, zniesieniu cen komercyjnych oraz sprzedaży za dewizy w tak zwanym eksporcie wewnętrznym i skróceniu oczekiwania na mieszkanie. 

W czasie strajków ludzie składali kwiaty pod bramami stoczni, wieszali portrety Jana Pawła II, księża odprawiali msze święte w intencji Ojczyzny. Widać było solidarność, wzajemne wspieranie się i zjednoczenie ludzi przeciw systemowi. Aż 10 mln osób należało później do «Solidarności».

64 intelektualistów wystosowało apel do władz o podjęcie rozmów z MKS: «Apelujemy do władz politycznych i do strajkujących robotników, aby była to droga rozmów, droga kompromisu» – napisali. Dwóch z nich – Bronisław Geremek i Tadeusz Mazowiecki, którzy przywieźli apel do Stoczni Gdańskiej – weszło w skład utworzonej przy MKS komisji ekspertów.

Porozumienia podpisano w czterech miejscach – 30 sierpnia w Szczecinie, 31 sierpnia w Gdańsku, 3 września w Jastrzębiu – Zdroju i 11 września w Katowicach. Strona rządowa odniosła się do wszystkich 21 postulatów. Szczegóły postanowień można znaleźć w protokołach spisanych i podpisanych przez stronę robotniczą i stronę rządową w każdym z miast. Tablice z postulatami Decyzją Sekretarza Generalnego UNESCO z 16 października 2003 r. zostały wpisane na Światową Listę Dziedzictwa Kulturowego UNESCO.

Warto przypomnieć w tym miejscu nieoficjalny hymn powstającej «Solidarności». Była to kompozycja Macieja Pietrzyka do tekstu Krzysztofa Kasprzyka zatytułowana «Piosenka dla córki». Utwór powstał w trakcie strajku w Stoczni Gdańskiej, został również wykonany na Krajowym Festiwalu Piosenki w Opolu w 1981 r. oraz pojawił się w filmie Andrzeja Wajdy «Człowiek z żelaza». Utwór wzrusza do dziś, dotyka prostych i ważnych prawd ukazując jednocześnie podniosły nastrój tamtych dni:

«Nie mam teraz czasu dla ciebie. Nie widziała cię długo matka.
Jeszcze trochę poczekaj, dorośnij. Opowiemy ci o tych wypadkach.
O tych dniach pełnych nadziei, pełnych rozmów i sporów gorących.
O tych nocach kiepsko przespanych, naszych sercach mocno bijących.
O tych ludziach, którzy poczuli, że są teraz właśnie u siebie.
Solidarnie walczą o dzisiaj i o jutro także dla ciebie.
Więc się nie smuć i czekaj cierpliwie, aż powrócisz w nasze objęcia
w naszym domu, który nie istniał, bo w nim brak było prawdziwego szczęścia»

Maciej Pietrzyk «Piosenka dla córki»

Porozumienia sierpniowe przyspieszyły zakończenie panowania w Polsce komunizmu i zależności od Związku Radzieckiego. Na drodze do wolności był jeszcze stan wojenny, zamordowanie księdza Jerzego Popiełuszki, bardzo trudne lata osiemdziesiąte, ale w końcu system zbankrutował zarówno ekonomicznie, jak i ideologicznie. W 1989 r. skończył się ład jałtański i ruszyła przebudowa życia politycznego i gospodarczego Polski. Trzeba powiedzieć, że dzięki buntowi polskich robotników i powstaniu Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego «Solidarność» także inne państwa odzyskały wolność.

Niestety, po 1989 r. nie rozliczono się całkowicie z systemem komunistycznym i to zaważyło na życiu politycznym Polski po rozpoczęciu transformacji i ciąży aż do dziś. Jednak hasła robotników z roku 1980 i prawdziwa solidarność społeczeństwa, która wyrażała się między innymi w żądaniu przywrócenia do pracy Anny Walentynowicz i uwolnienia więźniów politycznych, jest wzorem dla Polaków i innych narodów także w dzisiejszych czasach. Być może nigdy naród polski nie był tak zjednoczony jak w roku 1980. Tej wzajemnej solidarności, mocnych więzi, życzliwości i zrozumienia dla innych często brakuje nam obecnie.

Wiesław PISARSKI,
nauczyciel języka polskiego skierowany do Kowla przez ORPEG
Autor zdjęcia: Zenon Mirota, licencja CC BY-SA 3.0 PL

PS. 1 Dla tych, którzy chcą wiedzieć więcej polecamy audycje Programu III o wydarzeniach sierpniowych.

PS. 2 «Piosenkę dla córki» można odsłuchać tu.