Listopad w tradycji polskiej, to miesiąc, który skłania ludzi do refleksji i zadumy nad śmiercią. To czas, kiedy odwiedzamy groby naszych bliskich, wspominamy i zapalamy znicze.

Były dwie siostry: noc i śmierć

Śmierć większa, a noc mniejsza

Noc była piękna jak sen, a śmierć

Śmierć była jeszcze piękniejsza.

Ballada o dwóch siostrach (Konstanty Ildefons Gałczyński)

Dziwne to ludzkie życie: «Wspinać się tak mozolnie na tę górę, żeby dowiedzieć się, że ta góra nazywa się starość. Oczekiwać wspaniałego widoku ze szczytu, a ten widok – to śmierć. Lęk młodości przed starością to lęk przed szczytem»( Anna Kamieńska). Każda śmierć to tragedia osobista dla kogoś, kto traci bliską osobę. Rozpacz, bunt i powolne godzenie się z tym co się stało, to początek zupełnie nowego życia dla tych, co zostali na ziemi i muszą się zmierzyć z pustką. Śmierć inspirowała od zarania artystów pióra, pędzla, kina czy teatru. Najbardziej makabryczny obraz śmierci przedstawia turpista – Stanisław Grochowiak. Jego pytania: Dlaczego musimy umrzeć? A skoro musimy, to dlaczego umieramy tak brzydko? Dlaczego nasze życie to nieustanne zbliżanie się do nieuchronnego końca, dlaczego życie jest przygotowaniem, rozbieraniem do snu wiecznego? –wyrażają dramat ludzkiej egzystencji. Dramat, przeciw któremu buntuje się Stanisław Grochowiak, jako człowiek. Śmierć, brzydota i ich rola w życiu są częstym tematem jego groteskowych utworów. Poeta przygląda się śmierci z wielką dokładnością, aż ta szczegółowość przeraża odbiorcę.

«Ileż się pani musiała nacierpieć, że

Ma pani taką białą twarz...

Że kiedy pani tak leży, włosy jej są jak druty,

A smutek wisi na uszach i brwiach.»

(«Portretowanie umarłej»)

Mistrzem spraw ostatecznych w polskiej poezji był Bolesław Leśmian, którego rocznica śmierci przypada 5 listopada (1937r.). Najczęściej powtarzającymi się tematami jego utworów są: miłość, śmierć, baśniowość, elementy ludowe. Motyw śmierci pojawia się niemal we wszystkich jego tekstach, niezależnie od tematu, o którym pisze poeta. Same tytuły wskazują niekiedy na zawartość wiersza: «Śnigrobek», «Za grobem», «Topielec», «Trupięgi». W poezji Leśmiana śmierć jest również przedstawiana, jako stan gorszy od życia. Przykładem obrazującym taką sytuację jest wiersz «Urszula Kochanowska». Tytułowa postać, tragicznie zmarła córka polskiego poety odrodzeniowego, trafia do nieba, gdzie chciałaby się czuć jak w domu. Bóg sprawia, że może zamieszkać w dokładnej kopii dworku w Czarnolesie. Pomimo dobroci i obecności Boga cierpi, ponieważ nie może spotkać się ze swoimi rodzicami. Śmierć i życie wieczne, które według religii chrześcijańskiej jest celem życia, nie daje Urszulce Kochanowskiej poczucia szczęścia. Lepiej było jej na ziemi, wśród własnej rodziny.

Inaczej spogląda na śmierć ks. Jan Twardowski: «Śmierć jest bramą do dalszego świata – lepszego świata» więc kazał żyjącym, w swoim najpiękniejszym wierszu «śpieszyć się kochać ludzi, bo tak szybko odchodzą…»

W obliczu śmierci jesteśmy po ludzku bezradni, zostaje nam tylko tak postępować: «aby mniej bolały / ciche odejścia / rozstania bez słowa / że nie zdążyło się / wytłumaczyć dlaczego» (Jadwiga Demczuk). Łatwiej jest pogodzić się z przemijaniem i odchodzeniem, jeżeli tej tajemnicy towarzyszy Wiara. Często zastanawiamy się, jak to będzie po tamtej stronie. Ale nikt z nas żyjących nie wie i dlatego to nieznane – inspiruje: «gdy zamknę oczy…deszcz/ krople łez / ktoś rzuci grudę ziemi szarej jak codzienność / i proch z którego powstałam / nieważne kogo kochałam / kogo nienawidziłam / pod Twoim niebem / bądź wola Twoja» ( Jadwiga Demczuk)

Wspominając w listopadowe dni zmarłych bliskich, uczcijmy też i tych Polaków, którzy zapisali się na kartach polskiej literatury, pamiętając słowa Stefana Kisielewskiego, że: «Śmierć nadaje sens życiu, dlatego trzeba mieć ją zawsze przy sobie – w myśli».

Jadwiga DEMCZUK