W nocy z 25 na 26 kwietnia 1986 r. doszło do awarii jednego z czterech reaktorów w elektrowni atomowej w Czarnobylu, która spowodowała największą katastrofę nuklearną w dziejach świata.
Na skutek wybuchów i pożaru w ciągu dziesięciu dni do atmosfery trafiły radioaktywne cząstki. Przenoszone wiatrem doprowadziły do skażenia obszaru o powierzchni ok. 100 tys. kilometrów kwadratowych na północy Ukrainy, oraz przygranicznych terenów Białorusi i Rosji. Radioaktywna chmura znad Czarnobyla dotarła wówczas także do Litwy, Łotwy, Polski, Szwecji, Norwegii, Finlandii, Austrii, Niemiec, Niderlandów, Belgii oraz Wielkiej Brytanii.
Kierownictwo ZSRR próbowało zatuszować katastrofę. Mieszkańców żyjących w promieniu 10 km od elektrowni atomowej dopiero 36 godzin po wybuchu poinformowano, że zaszła potrzeba tymczasowej ewakuacji. Przekonywano ich, że wrócą do swoich domów po trzech dniach.
«W związku z awarią w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej, w mieście Prypeć powstała niesprzyjająca sytuacja radiacyjna. (…) konieczne jest przeprowadzenie tymczasowej ewakuacji mieszkańców do najbliższych miejscowości w obwodzie kijowskim» – brzmiał oficjalny komunikat powtarzany przez miejski radiowęzeł Prypeci. W tym mieście położonym w odległości ok. 4 km od elektrowni przed kwietniem 1986 r. mieszkali jej pracownicy.
Ewakuowani mieszkańcy mogli zabrać ze sobą tylko najbardziej niezbędne oraz cenne rzeczy, dokumenty i produkty spożywcze na najbliższy okres. Nie wolno było zabierać ze sobą naczyń, dziecięcych zabawek czy zwierząt domowych.
Następnie strefę ewakuacji rozszerzono do 30 km wokół elektrowni. Przymusowa ewakuacja z tej strefy do 6 maja 1986 r. objęła ponad 115 tys. osób.
28 kwietnia władze ZSRR w ogólnokrajowym programie telewizyjnym «Wriemia» przekazały skąpe wiadomości o katastrofie ukrywając jej skalę: «W Czarnobylskiej Elektrowni Atomowej doszło do awarii. Został uszkodzony jeden z reaktorów atomowych. Trwają działania mające na celu likwidację skutków awarii. Osobom poszkodowanym jest udzielana pomoc. Utworzono rządową komisję». 29 kwietnia ten komunikat ukazał się na łamach sowieckich gazet.
Aby pokazać ludziom, że nic złego się nie stało, jak co roku w ZSRR w miastach i wsiach zorganizowano pochody pierwszomajowe, w tym w Kijowie, gdzie w tych dniach ze względu na zmianę kierunku wiatru dotarła radioaktywna chmura. Osobom, które w kwietniu-maju 1986 r. trafiały do szpitali z objawami choroby popromiennej stawiano diagnozę «dystonia wegetatywno-naczyniowa».
Według danych Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej 30 pracowników elektrowni w Czarnobylu zginęło na skutek wybuchu lub zmarło w ciągu pierwszych miesięcy po katastrofie, ok. 500 tys. (wg. danych Greenpeace – ok. 200 tys.) osób zmarło na skutek promieniowania, znaczne jego dawki w pierwszych dniach po katastrofie otrzymało 8,5 mln mieszkańców Ukrainy, Białorusi i Rosji.
W likwidacji skutków katastrofy w ciągu kolejnych kilku lat uczestniczyło ok. 600 tys. osób, których do Czarnobyla kierowano pod przymusem – w przypadku odmowy groziły im gorsze warunki pracy albo nawet jej utrata.
Na terenie skażonym na skutek katastrofy powstała Strefa Wykluczenia (tzw. Czarnobylska zona). Większość ewakuowanych mieszkańców nigdy tu już nie przyjechała, tylko nieliczni zdecydowali się na nielegalny powrót. Obecnie wokół elektrowni w Czarnobylu żyje ok. 100 osób. Strefa jest do dzisiaj zamknięta, ale dla turystów organizowane są specjalne wycieczki.
Dla ewakuowanych pracowników elektrowni w bardzo szybkim tempie, w niecały rok, w obwodzie kijowskim wybudowano miasto Sławutycz, które jest położone 60 km na wschód od Prypeci. W różnych zakątkach Ukrainy również budowano domy, a nawet całe ulice dla rodzin wysiedlonych ze Strefy Wykluczenia.
W 1995 r. Ukraina podpisała w Ottawie memorandum, zobowiązując się zamknąć elektrownię do końca 2000 r. Jeden z trzech reaktorów wyłączono w 1991 r., kolejne dwa – w 1996 oraz 2000 r. Obecnie elektrownia w Czarnobylu nie jest eksploatowana. Dostęp do bloków energetycznych elektrowni mają tylko pracownicy, którzy czuwają nad wygaszonymi już reaktorami. Proces wyłączania siłowni z eksploatacji ma zakończyć się w 2064 r. W miejsce prowizorycznego betonowego sarkofagu, który powstał nad reaktorem czwartego bloku w 1986 r. w trakcie gaszenia pożaru, wybudowano później tzw. Nową Bezpieczną Powłokę.
Katastrofa w Czarnobylu została upamiętniona poprzez wybudowanie licznych pomników na terenie Ukrainy oraz ustanowienie Dnia Pamięci Uczestników Likwidacji Skutków Awarii w Czarnobylskiej Elektrowni Atomowej (jest obchodzony 14 grudnia). W 2016 r. Zgromadzenie Ogólne ONZ proklamowała 26 kwietnia Międzynarodowym Dniem Pamięci o Katastrofie w Czarnobylu. Ukraińskie władze apelują obecnie o wpisanie pozostałości po elektrowni na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.
Natalia DENYSIUK
Na zdjęciu: Znak ostrzegawczy o promieniowaniu
w pobliżu portu rzecznego w Prypeci. Autor: Diana Markosian, Public Domain
