Ihor Kułyk w Łucku o wyzwaniach dla Archiwum Pamięci Narodowej
Wydarzenia

Poszukiwanie informacji o ofiarach sowieckiego systemu karnego i represyjnego oraz działalność Archiwum Pamięci Narodowej to główne tematy, które zostały poruszone w Łucku podczas warsztatów na temat poszukiwania informacji o osobach represjonowanych.

29 listopada w Wołyńskim Muzeum Krajoznawczym odbyło się spotkanie z Ihorem Kułykiem, dyrektorem Wydzielonego Archiwum Państwowego Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej. Podczas spotkania opowiedział, od czego warto zacząć poszukiwania, jaki jest algorytm działań, jak wypełniać wnioski, do jakich organów się zwrócić, aby uzyskać dostęp do spraw represjonowanych krewnych.

Ihor Kułyk zaprezentował też Archiwum Pamięci Narodowej, gdzie mają być gromadzone wszelkie dokumenty organów represyjnych.

arhiv 02

arhiv 01

W okresie totalitarnego reżimu komunistycznego na Ukrainie (1917–1991, a na zachodzie kraju, w tym na Wołyniu, lata 1939–1941 i 1944–1991) różnego rodzaju represje dotknęły miliony obywateli. Często członkowie rodzin osób represjonowanych niewiele lub nawet nic nie wiedzieli o losach swoich bliskich. W czasach sowieckich interesowanie się takimi sprawami było niebezpieczne, a dostęp do dokumentów będących w posiadaniu organów ścigania ograniczony.

Kiedy w 2015 r. na fali dekomunizacji uchwalono Ustawę Ukrainy «O dostępie do archiwów organów represyjnych komunistycznego reżimu totalitarnego z lat 1917–1991», dokumenty te miały stać się dostępne dla każdego. I rzeczywiście, obecnie znacznie łatwiej jest je znaleźć, zdobyć ich kopie lub opracowywać je bezpośrednio w archiwach. Ale sytuacja jest daleka od ideału, dostęp do dużej części zbiorów wciąż pozostaje ograniczony.

Teraz, dzięki wprowadzeniu w życie wspomnianej ustawy, stosunkowo łatwo jest prowadzić badania w archiwach Służby Bezpieczeństwa Ukrainy czy regionalnych archiwach państwowych. Natomiast, jak stwierdził Ihor Kułyk, a potwierdzili to uczestnicy, prawie niemożliwe jest wyszukiwanie informacji o osobach represjonowanych w archiwach Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, Ministerstwa Obrony Narodowej, prokuratury, sądów, wymiaru sprawiedliwości i innych organów państwowych, które związane były z sowieckimi represjami. Powodami są m.in. brak kadry, brak klarownych mechanizmów przestrzegania Ustawy oraz banalna niechęć do udzielania pomocy.

Właśnie dlatego powstał pomysł stworzenia jednego Archiwum Pamięci Narodowej, w którym mechanizm dostępu do dokumentów wszystkich organów represyjnych byłby prosty i taki sam dla wszystkich chętnych – krewnych ofiar represji oraz badaczy.

Według Ihora Kułyka Archiwum Pamięci Narodowej planuje zgromadzić i przechowywać około 4 mln spraw z całej Ukrainy. Są to m.in. sprawy karne (śledcze) osób represjonowanych, sprawy osobowe funkcjonariuszy organów ścigania (Czeka-NKWD-KGB, milicji, prokuratury, sądów, wymiaru sprawiedliwości), sprawy tajnych informatorów, sprawy operacyjne, korespondencja, dokumenty fotograficzne i nie tylko.

W czerwcu 2019 r. na potrzeby Archiwum Pamięci Narodowej został przekazany opuszczony gmach przemysłowy w Kijowie przy ul. Puchowskiej 7, który miał zostać wyremontowany. Oprócz pomieszczeń dla zbiorów archiwum w budynku o powierzchni 19 550 m2 miała powstać czytelnia, sala konferencyjna oraz duża przestrzeń biurowa. Ze względu na pandemię finansowanie projektu zostało wstrzymane, pierwsza część środków wpłynęła dopiero niedawno, są one niewystarczające, więc odbudowa nie zostanie ukończona do grudnia 2022 r., jak to było zaplanowane. Mimo to archiwum już działa.

Instytucja prowadzi obecnie szeroką działalność edukacyjną i naukową, także za granicą. Organizacja została niedawno kandydatem na członka Platformy Europejskiej Pamięci i Sumienia (Platform of European Memory and Conscience) oraz Europejskiej Sieci Urzędów Odpowiedzialnych za Sprawy Tajnej Policji (Europäische Netzwerk der für die Geheimpolizeiakten zuständigen Behörden).

Na stronie internetowej archiwum hdauinp.org.ua oraz na kanale YouTube są publikowane filmy edukacyjne. Od maja 2020 r. działa również bezpłatne centrum konsultacyjne, które pomaga znaleźć informacje o osobach represjonowanych. Z personelem ośrodka można kontaktować się od poniedziałku do piątku w godzinach od 10.00 do 18.00 pod numerami telefonów: (044) 298-12-12 oraz (067) 298-18-18. Istnieje też możliwość wysłania e-maila na adres: poshuk@hdauinp.org.ua. Więcej informacji o poradni tutaj.

Podczas spotkania padło pytanie, czy w epoce cyfrowej konieczne jest fizyczne gromadzenie wszystkich akt archiwalnych w jednym miejscu, wydając przy tym dużo pieniędzy, i czy nie byłoby bardziej logiczne stworzenie katalogu wirtualnego. Dyrektor archiwum odpowiedział: «Po prostu policzmy. Mamy 4 miliony spraw, każda sprawa ma średnio 200–250 stron. Mnożymy i uzyskamy od 800 milionów do 1 miliarda stron. Średnio jeden specjalista na jednym skanerze dziennie może wykonać wysokiej jakości kopie około półtora tysiąca arkuszy. To jest 7–8 spraw. Oszacowaliśmy, że dziesięciu specjalistom z dziesięcioma skanerami, którzy będą pracowali codziennie i zajmowali się tylko cyfryzacją, wystarczy «tylko» 220 lat. I druga kwestia: czy warto digitalizować wszystko? Jest wiele spraw, które otwierali tylko pracownicy archiwum, aby sprawdzić, czy nadal istnieją. Są też sprawy, które mogą zainteresować tylko bardzo wąski krąg krewnych. Naszym zadaniem jest stworzenie możliwości, aby wszyscy chętni mogli poznać prawdę o swojej przeszłości».

arhiv 03

Badacze zapytali Ihora Kułyka o możliwości przeszukiwania archiwów nie według danych personalnych, ale według innych parametrów: tajnych rozkazów, wewnętrznych zarządzeń, korespondencji służb specjalnych. «W tej sprawie jesteśmy zakładnikami sowieckiego dziedzictwa. Wszystkie archiwa służb specjalnych zostały stworzone do użytku operacyjnego, więc kartoteki zostały utworzone według nazwisk. Aby stało się możliwe wyszukiwanie według innych parametrów, musimy stworzyć własną elektroniczną bazę danych. Tego jeszcze nie mamy. I to jest dla nas wyzwanie, nasze zadanie» – powiedział dyrektor Wydzielonego Archiwum Państwowego UINP.

Zapytany, ile czasu zajmie przeniesienie dokumentów do Archiwum Pamięci Narodowej i czy będzie miało to wpływ na czas poszukiwania, Ihor Kułyk ponownie przypomniał trudności we współpracy z archiwami należącymi do MSW: «Jeśli szybkość jest zerowa, to nawet na pierwszym biegu będzie szybciej. To są na pewno wyzwania dla archiwum – i przebudowa gmachu, i wszystkie te przemieszczania dokumentów. W Polsce na transport przeznaczono sześć miesięcy. Jeśli myślicie, że zdążyli na czas, to się mylicie. I do końca nie poradzili sobie nawet do tej pory. I to jest normalne. Z główną masą dokumentów uporali się gdzieś w ciągu dwóch lat. Mam nadzieję, że również będziemy potrzebowali około dwóch lat na przewiezienie większości dokumentów. Zdaję sobie sprawę, że będzie to długi, stopniowy proces».

arhiv 04

Ihor Kułyk pochodzi z Łucka, jest absolwentem Wołyńskiego Uniwersytetu Państwowego im. Łesi Ukrainki. W latach 2014–2015 kierował Wydzielonym Archiwum Państwowym Służby Bezpieczeństwa Ukrainy, w latach 2015–2019 był kierownikiem Departamentu Instytucjonalnego Wsparcia Polityki Pamięci Narodowej Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej, a od 2019 r. jest dyrektorem Wydzielonego Archiwum Państwowego Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej. Jest jednym ze współautorów Ustawy Ukrainy «O dostępie do archiwów organów represyjnych komunistycznego reżimu totalitarnego z lat 1917–1991».

Tekst i zdjęcia: Anatol OLICH

Powiązane publikacje
Janusz Korczak – lekarz, wychowawca i nauczyciel. Czego nauczył nas o dzieciach?
Artykuły
Jego najbardziej znana książka «Król Maciuś Pierwszy», opowiadająca o królewiczu kierującym państwem, została przetłumaczona na kilkanaście języków i jest czytana do dziś. W 80. rocznicę tragicznej śmierci Janusza Korczaka w obozie koncentracyjnym w Treblince przypominamy jego życie i koncepcje wychowawcze.
07 sierpnia 2022
150 lat temu konsekrowano kościół w Draganówce na Tarnopolszczyźnie
Wydarzenia
W Draganówce w obwodzie tarnopolskim odbyły się uroczystości z okazji 150. rocznicy konsekracji kościoła pw. Matki Bożej Śnieżnej.
07 sierpnia 2022
Lipcowa tołoka na cmentarzu w Zbarażu
Wydarzenia
Pod koniec lipca na katolickiej części cmentarza miejskiego w Zbarażu odbyła się kolejna tołoka. Mieszkańcy miasta porządkowali cmentarz także przed Wielkanocą.
05 sierpnia 2022
W Lubieszowie walczono z roślinnością na cmentarzu katolickim
Wydarzenia
Młode akacje, które ciągle zarastają stary cmentarz katolicki w Lubieszowie, opryskano herbicydami.
05 sierpnia 2022
Trwa nabór wniosków o dofinansowanie działań w ramach projektu «Dla Niepodległości – kontynuacja»
Konkursy
Fundacja Wolność i Demokracja w ramach projektu «Dla Niepodległości – kontynuacja» ogłasza nabór wniosków na dofinansowanie uroczystości zorganizowanych przez organizacje polskie w kraju zamieszkania.
04 sierpnia 2022
Trwa nabór do projektu «Biznesowe ABC dla uchodźców z Ukrainy»
Wydarzenia
Jesteś z Ukrainy? Interesuje Cię założenie własnego biznesu w Polsce lecz przerażają Cię formalności? Chcesz się spotkać z aktywnymi i przedsiębiorczymi ludźmi? Zapisz się na Letnią Szkołę Przedsiębiorczości «Biznesowe ABC dla uchodźców z Ukrainy».
03 sierpnia 2022
Tarnopolscy Polacy porządkowali Cmentarz Mikuliniecki
Wydarzenia
Członkowie Polskiego Centrum Kultury i Edukacji im. prof. Mieczysława Krąpca uczcili pamięć Polaków spoczywających na Cmentarzu Mikulinieckim w Tarnopolu.
02 sierpnia 2022
Zapomnieć o wojnie choćby na chwilę: w Zamłyniu odbył się obóz dla dzieci «Gorące Serca»
Wydarzenia
Drugi turnus obozu w Centrum Integracyjnym «Zamłynie» nazwany «Gorące Serca» zgromadził dzieci z Łucka, Lubomla i Nowogrodu Wołyńskiego, a także z obwodów donieckiego, kijowskiego, chersońskiego i charkowskiego.
02 sierpnia 2022
Dlaczego ważne jest opowiadanie o Powstaniu Warszawskim?
Artykuły
«W czasie Powstania Warszawskiego złu przeciwstawiali się Polacy. Dziś robią to Ukraińcy» – pisze Jan Ołdakowski, dyrektor Muzeum Powstania Warszawskiego.
01 sierpnia 2022