25 lat temu, 6 lutego 1989 roku, w Warszawie zaczęły się obrady Okrągłego Stołu. Zakończyły się 5 kwietnia podpisaniem porozumień pomiędzy stroną rządową i opozycją.
Okrągły Stół miał szanse zostać symbolem jedności narodowej, ale tak się nie stało. Dziś to wydarzenie przez jednych jest oceniane jako wielki sukces, przez drugich jako zdrada narodowa. Pierwsi idealizują go, zaznaczając, że bez niego przemiany demokratyczne nie byłyby możliwe. Drudzy mówią o zmowie przeciwko społeczeństwu, a także o tym, że nie doprowadził do dekomunizacji i lustracji. Według wielu historyków pokojowe przekazanie władzy w Polsce stało się przykładem dla państw tego regionu.
W związku z tą rocznicą, a także z protestami na Ukrainie, dużo się mówi ostatnio o wykorzystaniu przez Ukrainę polskiego modelu negocjacji. Jednak sytuacje, w których znalazły się nasze kraje – Polska w 1989 roku, a Ukraina w 2014 roku – są różne. Oprócz tego tradycja dialogu przy okrągłym stole w celu znalezienia wyjścia ze skomplikowanej sytuacji należy do tradycji europejskich. Natomiast polityczna kultura na Ukrainie ma cechy postimperialistyczne, według których tradycyjnie ignoruje się wyrazy społecznego niezadowolenia.
Mimo wszystko, próby przeprowadzenia wspólnych rozmów – jak dotąd bezskuteczne – były podejmowane przez ukraińskie władze i opozycję. Wygląda na to, że obie strony na razie nie są gotowe szukać kompromisu. Jak też nie są gotowe zaakceptować stronę trzecią, którą jest Majdan.
Natalia DENYSIUK
Jerzy Kłosiński, redaktor naczelny «Tygodnika Solidarność»:
Jak wiadomo, nie ma łatwych porównań. Ale co wydaje mi się podobne do dzisiejszej sytuacji na Ukrainie a Polsce okrągłego stołu? Jest chęć wyrwania się społeczeństwa z kleszczy systemu oligarchicznego, podporządkowanego interesom Rosji. W 1989 r była zgoda ZSRR i USA na samodzielne układanie w Polsce nowego porządku przez władzę i opozycję. Zawarto porozumienie przy okrągłym stole, które de facto dawało gwarancję, że stara władza, nie straci wpływów, a upodmiotowienie społeczeństwa będzie ograniczone. To był wtedy pewien przełom, że te dwie strony konfliktu mogą wspólnie ustalić modus vivendi, ale strategicznym błędem był potraktowanie go jako trwałego porządku. Po 25 latach widać, że koszty społeczne tego porozumienia są ogromne. Dlatego ważne jest, aby obudzenie społeczeństwa, jakie widać dziś na Ukrainie, przybrało kształt instytucjonalny, poprzez powstanie reprezentacji wolnego społeczeństwa na wszystkich szczeblach państwa.
Grzegorz Naumowicz, historyk:
Obecne wydarzenia u naszego wschodniego sąsiada, powodują, że wśród polityków pojawiają się głosy o zasadności „przeszczepienia” pomysłu Okrągłego Stołu do Kijowa. Z całą pewnością na Ukrainie potrzebny jest dialog pomiędzy obozem prezydenta Janukowycza a opozycją, gdyż jego brak będzie prowadził do eskalacji napięć. Ukraińcy mogą czerpać z idei Okrągłego Stołu i doświadczeń Polski, powinni jednakże pamiętać o niebezpieczeństwach związanych z transformacją i uczyć się na naszych błędach. Solidarność w wielu aspektach nie podołała zadaniu, jakie spadło na opozycję nadspodziewanie szybko, żeby wspomnieć tylko fatalną w skutkach prywatyzację czy w zasadzie brak rozliczenia totalitarnego aparatu. Czy opozycja ukraińska jest w stanie podołać wyzwaniom? Na to pytanie nie jesteśmy dziś w stanie odpowiedzieć. Wiemy natomiast, że sytuacja dojrzała do zmian, które wydają się nieuniknione. Opozycja jest zdeterminowana a dla jej działań słowa poparcia płyną z całej Europy i Świata.
Rafał DZIĘCIOŁOWSKI, dziennikarz «Gazety Polskiej»
Przyjęta w roku 1989 formuła okrągłego stołu, czyli porozumienia zasadniczej części opozycji polskiej z władzą komunistyczną w celu wyjścia z impasu politycznego oraz głębokiego kryzysu gospodarczego, w jakim znalazła się PRL, była od samego początku podyktowana słabością obu stron. Trzeba pamiętać, że władza komunistów oparta od zawsze w Polsce na rosyjskiej dominacji, na «rosyjskich bagnetach», w wyniku zmian i kryzysu w samym ZSRR, traciła swe oparcie i jedyną realną legitymację do rządzenia. Jednocześnie jednak opozycja nie miała dość siły, aby samej przejąć władzę w kraju. Okrągły stół był więc kompromisem i jak się później okazało kompromisem, który pozwolił komunistom na taką formułę transformacji kraju, w której zapewnili sobie gwarancję dominacji politycznej na lata oraz stali się największymi beneficjentami przemian gospodarczych.
Dla Ukrainy, która w moim przekonaniu jest w zupełnie innym momencie historycznym, w innych okolicznościach politycznych, z bardzo silnym i narastającym oporem społecznym, okrągły stół może być ewentualnym wzorem tylko jako postulat koniecznych rozmów i negocjacji przemian politycznych, społecznych i gospodarczych. W żadnym razie jednak formuła kompromisu nie powinna ograniczać determinacji i woli głębokich zmian, takich, które dadzą społeczeństwu ukraińskiemu pewność, że po raz kolejny nie zostanie zmarnowany jego zapał i niezwykła gotowość do poświęceń. Najważniejsze to nie zmarnować tej nadziei, która dziś jednoczy Ukraińców w walce o godność.
