85 lat temu Henryk Józewski został mianowany wojewodą wołyńskim. Pełnił tę funkcję przez dziesięć lat.

Wojewoda wołyński, współpracownik Józefa Piłsudskiego, minister spraw wewnętrznych, działacz niepodległościowy, antykomunista oraz artysta malarz. Przez wielu określany jako postać nietuzinkowa. Zasłynął koncepcją «eksperymentu wołyńskiego» oraz polityką narodowościową, którą prowadził na tych terenach.

Henryk Józewski, noszący pseudonimy Niemirycz i Olgierd, urodził się w 1892 roku w Kijowie, zmarł natomiast w 1981 roku w Warszawie. Jednak jego związki z terenami dzisiejszej Ukrainy są szersze – w 1914 roku ukończył studia na Wydziale Fizyko-Matematycznym Uniwersytetu Świętego Włodzimierza w Kijowie. Rok później, także w tym mieście, mianowano go zastępcą Polskiej Organizacji Wojskowej. Józewski od wczesnej młodości działał w organizacjach niepodległościowych, był również zwolennikiem Józefa Piłsudskiego. Niestety ten rodzaj aktywności był powodem zesłania go do Saratowa nad Wołgą, gdzie, wraz z ojcem, przebywał do wybuchu rewolucji lutowej. Po tych wydarzeniach Józewski wrócił do Kijowa, by kontynuować swoją działalność.

Przyszły wojewoda wołyński wyjechał do Warszawy w 1919 roku, gdzie rozpoczął karierę polityczną. Już w 1920 roku objął funkcję wiceministra spraw wewnętrznych w rządzie Ukraińskiej Republiki Ludowej. Przez pewien okres, po wojnie polsko-bolszewickiej, ukrywał we własnym domu Symona Petlurę i był zaangażowany w jego wyjazd z Polski, czego żądały władze sowieckie. W 1923 roku Józewski otrzymał w spadku majątek Narutowiczach, niedaleko Krzemieńca na Wołyniu. W ten sposób związał się z tym regionem. Do czynnej działalności politycznej wrócił po zamachu stanu Józefa Piłsudskiego w 1926 roku. Co ciekawe, Henryk Józewski był bliskim przyjacielem Piłsudskiego i jego współpracownikiem, pomagał mu również w przygotowaniu owego przedsięwzięcia. W 1927 roku objął funkcję szefa Gabinetu Prezesa Rady Ministrów, natomiast w 1929 roku został ministrem spraw wewnętrznych.

W 1928 roku Henryk Józewski został mianowany wojewodą wołyńskim i już w swoim pierwszym wystąpieniu zapowiedział nową koncepcję polityki narodowościowej, narzuconej niejako z ramienia Józefa Piłsudskiego. Warto wspomnieć, iż ówczesne województwo wołyńskie w ponad 65-70% stanowiła ludność ukraińska. Polaków było tylko ok. 15-20%, Żydów – blisko 10%, natomiast Niemców – ponad 2%. Dlatego też nowo wybrany wojewoda musiał się zetknąć ze specyficznym problemem struktury społecznej, gdzie «mniejszość» danego regionu stanowiła jego większość, w dodatku negatywnie nastawioną wobec władz państwa. Józewski pragnął, by w ramach tzw. «eksperymentu wołyńskiego» zmniejszyć wrogość Ukraińców wobec Polaków poprzez m.in. ożywienie gospodarcze, wzrost stopy życiowej czy współpracę międzykulturową. Co ciekawe, w czasie swoich rządów wojewoda nie widział przeszkód w realizacji koncepcji niepodległej Ukrainy.

Środki, jakimi posługiwał się Józewski, nie były radykalne i miały na celu zgodne współżycie Polaków i Ukraińców oraz współpracę tych dwóch narodów. Sam wojewoda sądził, iż Wołyń jest tak bardzo specyficznym województwem, iż potrzebuje innego, bardziej uprzywilejowanego sposobu prowadzenia polityki narodowościowej, niż w innych częściach II Rzeczypospolitej Polskiej. Henryk Józewski chciał między innymi, by powstały szkoły bilateralne, w których nauka byłaby prowadzona zarówno w języku polskim, jak i ukraińskim oraz przenikającymi się kulturami tych dwóch narodów. Próbował też wprowadzić nowy styl obcowania urzędników państwowych z mniejszością Ukraińską, zakładająca większy szacunek wobec niej. Wojewoda często aranżował spotkania polsko-ukraińskie, szczególnie z Ukraińcami przyjaźnie nastawionymi do RP. Jego częstym argumentem było odwoływanie się do roku 1920 i okresu Ukraińskiej Republiki Ludowej oraz koncepcji niepodległej Ukrainy. Niemniej jednak Henryk Józewski próbował zwalczać działalność ruchów komunistycznych, widząc w nich największą przeszkodę i zagrożenie. Swoją wołyńską misję pełnił do 1938 roku, czyli przez dziesięć lat.

Te i inne reformy uznawane były za zbyt liberalne i często krytykowane przez stronę polską. Polityka narodowościowa wojewody jest oceniana przez naukowców, jako nieudolna, gdyż niepasująca do społeczeństwa polskiego, a w konsekwencji – nieefektywna. Jednakże była ona jedną z najdłużej realizowanych i najbardziej konsekwentnych. Uczeni do dziś spekulują, czy liczne swobody wobec ludności ukraińskiej nie przyczyniły się poniekąd do wybuchu Rzezi Wołyńskiej w 1943 roku.

W latach 1938-1939 Henryk Józewski pełnił funkcję wojewody łódzkiego. Wybuch II wojny światowej pchnął go ku pracy w konspiracji, jako działacza organizacji podziemnych (np. Komenda Główna Służby Zwycięstwu Polski, Związek Walki Zbrojnej czy Polskie Stronnictwo Demokratyczne) oraz redaktora pism niepodległościowych («Biuletyn Informacyjny», «Polska Walczy). Ową aktywność prowadził do 1947 roku, już w komunistycznej Polsce. W tym roku na jego trop wpadł Urząd Bezpieczeństwa. Kolejne lata Józewski spędził w rozjazdach, ukrywając się przed funkcjonariuszami owej instytucji. Ostatecznie został aresztowany przez UB w 1953 roku. Jako wróg ideologiczny Polskiej Republiki Ludowej spędził w więzieniu ponad trzy lata, cudem unikając dożywocia.

Prywatnie Józewski był mężem Julii z domu Bolewskiej, malarki i łączniczki Polskiej Organizacji Wojskowej. Związek małżeński zawarli w 1919 roku, lecz życie rodzinne przerwała śmierć kobiety w 1939 roku. Mężczyzna spędził ostatnie lata życia poświęcając się malarstwu w swoim warszawskim domu. Jego specjalnością były pejzaże i portrety, które można obejrzeć w Muzeum Narodowym w Warszawie. Henryk Józewski zmarł w 1981 roku w wyniku choroby, nie pozostawiwszy po sobie potomstwa. Jest pochowany na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

Agnieszka BĄDER