Maniewicze to młoda osada, więc cmentarzy tu za wiele też nie było. Proponuję przybliżyć czytelnikom «Monitora Wołyńskiego» temat cmentarzy, które istniały w miasteczku w różnych okresach jego niezbyt długiej historii.

Do omówienia tego tematu zmotywował mnie m.in. fakt, że w Maniewiczach brak jest tradycji popularyzacji takich kart historii, w szkołach czy w muzeum prawie się o tym nie mówi, a wiedza i pamięć współczesnych mieszkańców sięgają co najwyżej końca lat 40. XX wieku. Dlatego więc nawet taki krótki wykaz może stać się odkryciem dla wielu dzisiejszych maniewiczan, którzy spacerując ulicami miasteczka nie mają pojęcia, że przechodzą przez teren dawnych nekropolii.

Otóż, najwięcej cmentarzy zlokalizowanych w obrębie miasteczka było pod koniec lat 30. XX wieku oraz na początku II wojny światowej, zaś pierwsze pojawiły się już w czasie I wojny światowej i miały oczywiście charakter wojskowy.

1. Myślę, że najstarszą maniewicką nekropolią był wojenny cmentarz wielowyznaniowy w pobliżu stacji kolejowej. Powstał w czasie I wojny światowej, kiedy to w tym miejscu zaczęto chować żołnierzy armii niemieckiej i austro-węgierskiej, walczących przeciwko Rosjanom. Wśród pochowanych tam byli katolicy, luteranie i prawosławni, jednak później powstała na nim kaplica rzymskokatolicka, w której w 1923 r. zarejestrowano parafię, a sama kaplica stała się odtąd pierwszym maniewickim kościołem parafialnym.

Cmentarz przetrwał do początku II wojny światowej. Zaraz po wkroczeniu sowietów został częściowo zniszczony, a na jego miejscu urządzono plac do tańca, na którym żołnierze Armii Czerwonej organizowali zabawy «pod garmoszkę». Później teren cmentarza został częściowo zabudowany. Zachowało się kilka znanych fotografii tego cmentarza, wykonanych głównie podczas I wojny światowej lub bezpośrednio po niej. Na miejscu nie ma żadnych form upamiętnienia. Podobną historię powstania miały kolejne dwa cmentarze.

Cmentarz wojenny z kaplicą w Maniewiczach, 1916 r. Zdjęcie pochodzi z archiwum cyfrowego Austriackiej Biblioteki Narodowej

2. Wojenny cmentarz wielowyznaniowy żołnierzy armii niemieckiej i austro-węgierskiej z I wojny światowej znajdował się przy współczesnej ulicy Sobornosti. Pochówki istniały tam jeszcze w latach 30. XX wieku. Nie wiem, kiedy cmentarz został zniszczony. Jego obszar jest nadal niezabudowany, a kilka lat temu na dawnym cmentarnym terenie utworzono arboretum. Na miejscu niema żadnych form upamiętnienia.

3. Wojenny cmentarz wielowyznaniowy żołnierzy armii niemieckiej i austro-węgierskiej z czasów I wojny światowej znajdował się także w okolicy obecnego stadionu. Został zniszczony w latach 80. XX wieku podczas budowy podstacji elektrycznej i budynku administracyjnego rejonowych zakładów sieci energetycznych. Na miejscu nie ma żadnych form upamiętnienia.

4. Wojenny cmentarz legionistów polskich, którzy zginęli w czasie I wojny światowej, walcząc po stronie armii niemieckiej i austro-węgierskiej. Cmentarz ten powstał w drugiej połowie lat 20. XX wieku, kiedy to zaczęto przenosić groby polskich legionistów z innych cmentarzy w nowe miejsce, na obrzeżach ówczesnych Maniewicz. W taki sposób, w ramach obchodów 10. rocznicy odzyskania Niepodległości, powstał tu pomnik wojenny ku czci poległych legionistów. Głównym elementem cmentarza został trzymetrowy obelisk.

Uroczystego otwarcia całego cmentarza dokonano 22 czerwca 1929 r. w obecności Prezydenta RP Ignacego Mościckiego, wojewody wołyńskiego, przedstawicieli generalicji i wyższego duchowieństwa. Pięć lat później obok nekropolii wybudowano i poświęcono nowy kościół parafialny. Na cmentarzu znajdują się także dwa cywilne pochówki. Są to groby proboszczów kościoła zmarłych w latach 1931 i 1942. Po II wojnie światowej znaczną część cmentarza zajęły domy nowych mieszkańców Maniewicz, którzy zaczęli osiedlać się na dawnym placu przykościelnym.

Cmentarz legionistów polskich w Maniewiczach w dniu otwarcia 29 czerwca 1929 r. Zdjęcie pochodzi z zasobu NAC

Groby, które pozostały tuż pod zniszczonym kościołem, na początku lat 90. XX wieku już były prawie całkowicie zdewastowane. Po renowacji kościoła rozpoczęto wieloletnie prace nad uporządkowaniem zachowanej części cmentarza. W związku z budową domu parafialnego groby księży ekshumowano i przeniesiono o kilka metrów. Do dnia dzisiejszego odtworzono wszystkie nagrobki, na obelisku odnowiono tablice z inskrypcjami i epitafia na grobach proboszczów. Zachowało się kilka znanych historycznych zdjęć nekropolii, wykonanych głównie w dniu jego otwarcia.

5. Cmentarz żydowski (kirkut), podobnie jak cmentarze katolicki i prawosławny, znajdował się na zachodnich obrzeżach Maniewicz. Te trzy cmentarze cywilne były jakby zgrupowane w jednym szyku i oddzielone od siebie odpowiednio linią kolejową i ulicą. Nie wiem, kiedy na kirkucie pojawiły się pierwsze pochówki. Wiadomo tylko, że przed II wojną światową był to największy pod względem powierzchni (być może nawet pod względem liczby pochówków) cmentarz. Oczywiście, po 1942 r. nie dokonywano już tam pochówków. Nie wiem też, kiedy został zniszczony.

Pod koniec lat 70. XX wieku przez zachodnią część kirkutu wytyczono nowy przebieg drogi z Łucka do Lubieszowa oraz wybudowano wiadukt. Pozostała część terenu cmentarza do dziś nie jest zabudowana. Na miejscu nie ma żadnych form upamiętnienia.

Teren dawnego cmentarza żydowskiego w Maniewiczach, 2020 r. Fot. Roman Pawluk

Teren dawnego cmentarza żydowskiego w Maniewiczach. Po drugiej stronie torów kolejowych widnieje zabudowa na terenie dawnego katolickiego cmentarza parafialnego, 2020 r. Fot. Roman Pawluk

6. Katolicki cmentarz parafialny. Prawdopodobnie powstał na początku lat 20. XX wieku. Został zniszczony na przełomie lat 70. i 80. w celu wzniesienia na nim bloków mieszkalnych. Nieliczne groby zostały wtedy przeniesione przez rodziny zmarłych na sąsiedni cmentarz prawosławny. Na miejscu nie ma żadnych form upamiętnienia.

7. Prawosławny cmentarz parafialny (pierwotnie należał do parafii prawosławnej Wniebowzięcia NMP w Okońsku). Powstał prawdopodobnie w połowie lat 30. XX wieku, gdyż na mapie topograficznej z 1931 r. to miejsce jeszcze zieje pustką. Znajdował się naprzeciwko cmentarza katolickiego. Po II wojnie światowej, w związku z gwałtownym wzrostem liczby ludności wyznania prawosławnego, cmentarz znacznie się powiększył i funkcjonował przez kilkadziesiąt lat. Na początku lat 90. poza granicami miasteczka został wytyczony nowy cmentarz komunalny. Jest to obecnie jedyny czynny cmentarz w Maniewiczach.

8. Pochówek żołnierzy armii radzieckiej w miejscu dawnego placu przydworcowego pojawił się w czasie II wojny światowej lub po jej zakończeniu. Okoliczności zbiorowego pochówku nieznanych żołnierzy nie zostały do końca wyjaśnione. Myślę, że gdzieś w latach 70. XX wieku kwatera została uporządkowana i postawiono na niej obelisk udekorowany rzeźbami żołnierza i kobiety.

Mapa historycznych cmentarzy w Maniewiczach

Nie wiem, czy zajmował się ktoś wcześniej tematem historii maniewickich cmentarzy, bo nadal jest tu wiele tajemnic. Na przykład, gdzie podziały się liczne macewy z kirkutu czy pozostałości monumentalnych grobowców z cmentarza katolickiego? Gdzie miejscowi Niemcy i ukraińscy protestanci chowali swoich bliskich? Czy istnieją jakieś dokumenty radzieckie (w tym fotograficzne) związane z likwidacją cmentarzy? No i pada pytanie retoryczne, czy dojdzie kiedyś do cywilizowanego uczczenia pamięci dawnych mieszkańców Maniewicz (Żydów, Polaków, Niemców), którzy z przyzwyczajenia nadal często są traktowani jako obcy?

Roman Pawluk