Sierpień w polskiej historii jest bogaty w wielkie wydarzenia. Bitwa warszawska w 1920 roku, powstanie warszawskie w 1944 roku, sierpniowe strajki na Wybrzeżu w 1980 roku... Prawdopodobnie 30 lat temu, rozpoczynając strajki w Gdańsku, robotnicy nie spodziewali się, że właśnie te wydarzenia 10 lat później doprowadzą do obalenia systemu socjalistycznego w Polsce.

Na początku lat 80. Polska przeżywała przewlekły kryzys społeczno-ekonomiczny i polityczny. W tej sytuacji wystarczyła decyzja rządu o kolejnej podwyżce cen latem 1980 roku, żeby w różnych regionach kraju rozpoczęły się strajki. W lipcu 1980 roku strajki odbywały się prawie we wszystkich większych miastach kraju. „Przerwy w pracy” – tak nazywały je polskie władze. Oczywiście były one zmuszone traktować strajki w taki sposób, żeby odwrócić uwagę społeczeństwa od tego, że strajki stały się masowe i że dołącza do nich coraz więcej zakładów. Robotnicy najpierw nie domagali się ani zmian w systemie politycznym, ani w zarządzaniu gospodarką. Żądali tylko tego, co im się należało – odpowiedniej podwyżki płac. Rządowym komisjom pozornie udało się zrobić wszystko, żeby strajki miały charakter lokalny. Fala strajków zaczęła spadać. Jednak nowy, bardziej potężny przejaw niezadowolenia nie dał na siebie długo czekać.

Sytuacja na początku sierpnia 1980 roku miała zasadniczo inny charakter niż w poprzednich konfliktach społeczno-politycznych, a jej skutki okazały się dalekosiężne nie tylko dla Polski.

14 sierpnia na zawsze pozostanie w historii jako dzień początku zmian. W tym dniu rozpoczął się strajk w  Stoczni Gdańskiej. Pretekstem do niego stało się zwolnienie z pracy aktywistki ruchu strajkowego Anny Walentynowicz. Na znak protestu pracę przerwała 30-osobowa grupa, do której wkrótce dołączyli się inni robotnicy. Stoczniowcy najpierw żądali przywrócenia do pracy Anny Walentynowicz i postawienia pomnika ofiar Grudnia 70; niektóre wymagania dotyczyły  podwyżki płac. Władze i dyrekcja Stoczni Gdańskiej częściowo zgodziły się zrealizować żądania stoczniowców. Ale gdy wydawało się, że strajk się skończy, Lech Wałęsa, który stanął na czele komitetu strajkowego, ogłosił 16 sierpnia strajk okupacyjny. W Gdańsku zastrajkowali robotnicy 149 zakładów, zatrzymał się transport miejski. Szybko rosła liczba komitetów strajkowych w różnych zakładach, których działalność zaczął koordynować Międzyzakładowy Komitet Strajkowy (MKS) na czele z Lechem Wałęsą. Strajki solidarnościowe z robotnikami Wybrzeża zaczęły się także w innych regionach kraju. 15 sierpnia rozpoczął się strajk w Gdyni, 18 sierpnia – w Szczecinie, 19 sierpnia – w Elblągu. 16 sierpnia do MKS dołączył się 21 komitet strajkowy, natomiast 20 sierpnia było ich już 304. Zastrajkowali robotnicy komunikacji miejskiej w Łodzi, Rzeszowie, Koszalinie, a także największe przedsiębiorstwa we Wrocławiu, Krakowie, Olsztynie, Poznaniu. Łącznie w sierpniu strajkowało prawie milion osób w 750 zakładach.

W sierpniu robotnicy ogłosili słynne 21 postulatów. Wśród głównych żądań można wymienić następujące: uznanie niezależnych związków zawodowych, gwarancja prawa do strajku, wolność słowa, zwolnienie więźniów politycznych i przywrócenie do pracy tych, którzy zostali zwolnieni za uczestnictwo w strajkach. Postulaty te stały się słynne dlatego, że polski rząd, starając się nie dopuścić zaostrzenia kryzysu, zaczął negocjować ze strajkującymi ich wykonanie. To było pierwsze ustępstwo władzy w skomplikowanym konflikcie ze związkami zawodowymi. Następne były związane z rejestracją Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” oraz pozwoleniem na legalne ukazywanie się prasy opozycyjnej.

W sierpniu do Gdańska przyjechało ponad 200 dziennikarzy z innych krajów, zwłaszcza przedstawiciele BBC, ABC, CBC, „The New York Times”, „Stern”, „Le Monde”, „Newsweek”, „L’Humanite”, „Le Figaro”, „Paris Match”, „The Sundy Times” oraz największych światowych agencji informacyjnych. Władze Polski, starając się nie dopuścić do szerzenia informacji o wydarzeniach w kraju, wielu dziennikarzom odmówiły przyznania akredytacji, więc niektórzy dziennikarze zagraniczni przyjechali do Gdańska jako turyści.

31 sierpnia 1980 r. w Stoczni Gdańskiej zostało podpisane porozumienie między komisją rządową i MKS. Następne porozumienia podpisano w Szczecinie i Jastrzębiu, jednak napięcie nie malało. W pierwszej połowie września 1980 roku w Polsce strajkowało 350 tys. robotników, żądając w szczególności podpisania nowych porozumień.

Sierpniowe wydarzenia 1980 roku historycy nazywają kulminacyjnymi lub punktem zwrotnym. Na fali strajków utworzył się Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”, który prawie od razu zaczął pełnić funkcje organizacji politycznej i w krótkim czasie przekształcił się w antysocjalistyczny ruch oporu, jednocząc wokół siebie różne siły społeczno-polityczne.

Legalne współistnienie w ramach socjalistycznego systemu w jednym kraju komunistycznej władzy i antykomunistycznej opozycji doprowadziło najpierw do dramatycznych wydarzeń, związanych z wprowadzaniem stanu wojennego, a ostatecznie – do negocjacji prowadzonych przez przedstawicieli różnych sił społeczno-politycznych przy Okrągłym Stole w 1989 roku.

Historia niejeden raz sprawdzała solidarność Polaków. Polityczna przyszłość wszystkich tych, którzy razem walczyli w sierpniu 1980 roku, nie była prosta. Jednak Polacy udowodnili – swoją przyszłość można i trzeba budować wspólnie, solidarnie.

Natalia DENYSIUK

P. S.: Wśród postulatów, które polska władza oficjalnie zgodziła się wykonać, były: uznanie wolnych i niezależnych od partii i pracodawców związków zawodowych; gwarancja prawa do strajku i bezpieczeństwa strajkujących; przywrócenie do pracy ludzi zwolnionych za obronę praw robotników; gwarancja automatycznej podwyżki płac odpowiednio do podwyżki cen; nadanie matkom opłacanego urlopu macierzyńskiego na trzy lata; wprowadzanie zasad doboru kadry kierowniczej na podstawie kwalifikacji, a nie ze względu na przynależnością partyjną; uczestnictwo wszystkich obywateli w omówieniu programu reform; wolność słowa i druku.