28 grudnia w Wołyńskiej Obwodowej Powszechnej Bibliotece Naukowej im. Oleny Pcziłki w Łucku został zaprezentowany projekt «Ścieżki pamięci».
Prezentację zorganizowało Centrum Badań Polityki Pamięci i Historii Publicznej «Mnemonika», które zostało utworzone w styczniu 2016 r. przez grupę rówieńskich historyków. Spotkanie w Łucku moderował jeden z założycieli organizacji, jej dyrektor – doktor habilitowany nauk politycznych, kierownik Katedry Nauk Politycznych Państwowego Uniwersytetu Humanistycznego w Równem Maksym Gon. Zaznaczył, że głównym celem organizacji jest kształtowanie na Ukrainie inkluzyjnej kultury pamięci poprzez badanie historii mniejszości narodowych i niedominujących grup społecznych. W związku z tym zainteresowania organizacji obejmują Holokaust, Tragedię Wołyńską, historię Romów, Czechów, Niemców na Wołyniu, losy kobiet, jeńców wojennych, ostarbeiterów, chorych psychicznie i innych mało zbadanych grup w czasie II wojny światowej.
W oparciu o zgromadzone i opracowane w trakcie swojej działalności materiały «Mnemonika» zorganizowała szereg konferencji naukowych i seminariów edukacyjnych na Ukrainie i w krajach europejskich, a także wydała sześć książek. Odbyły się już trzy ogólnoukraińskie szkoły letnie «Jak miasta (nie) pamiętają» i jedna szkoła letnia «(nie)Widoczna społeczna obecność kobiet. Historia i współczesność». Aktualnie «Mnemonika» ma także cztery filmy dokumentalne o historii Holokaustu w Równem oraz grę planszową dla uczniów szkół średnich «Zaginione miasto».
Kolejnym celem organizacji jest przywracanie utraconej pamięci o zagubionych lub prawie zapomnianych kartach wielonarodowej historii Wołynia, w szczególności stworzenie memorialnej przestrzeni współczesnej Ukrainy. Dzięki inicjatywie «Mnemoniki» w Równem wzniesiono sześć nowych pomników poświęconych ofiarom nazizmu. Pierwszą z tych inicjatyw była instalacja w 2018 r. w mieście tzw. kamieni pamięci (w języku niemieckim Stolperstein – kamień, o który się potykamy) – kamieni w formie sześcianu z tabliczką, wbudowanych w chodniki. Tabliczka zawiera krótkie informacje o ofierze nazizmu, które dało się ustalić, m.in.: imię i nazwisko, datę urodzenia, aresztowania, informacje o obozie koncentracyjnym, datę śmierci. Kamień ten jest montowany w miejscu związanym z osobą, której jest poświęcony, ale nie w miejscu jej śmierci, ponieważ ten pomnik ma na celu uczczenie pamięci o życiu danej osoby, a nie o jej zabójstwie. Ten pomysł należy do niemieckiego artysty Guntera Demniga. Obecnie na świecie jest ponad 75 tysięcy takich znaków. Rówieńskie kamienie pamięci poświęcone są ofiarom nazizmu: polskiej poetce Zuzannie Ginczance, Sprawiedliwemu wśród Narodów Świata Jakowowi Suchence, księdzu prawosławnemu Wołodymyrowi Myseczce, Jakowowi i Racheli Królikom.
«Mnemonika» przy wsparciu niemieckiej Fundacji «Erinnerung, Verantwortung und Zukunft» («Pamięć, Odpowiedzialność, Przyszłość») prowadzi obecnie dwuletni projekt «Ścieżkami pamięci». Oto jak jest on opisany na stronie internetowej mnemonika.org.ua: «Na skutek działań lokalnych elit politycznych Ukraińskiej Powstańczej Armii Wołyń zajął znaczące miejsce w symbolicznej przestrzeni miast i innych miejscowości tego regionu. Jednocześnie przemilczane są trudne karty historii: udział Ukraińców w policji pomocniczej i ich rola w Holokauście, rola UPA w konflikcie międzyetnicznym na Zachodniej Ukrainie (Tragedia Wołyńska). Jednocześnie losy przedstawicieli innych narodowości i grup społecznych żyjących na Wołyniu często pozostają niezauważone i wymykają się uwadze studiów nad pamięcią. Pamięć o nich znajduje się na marginesie uwagi publicznej.
Ta rzeczywistość wymaga opracowania nowych narzędzi – takich, które pomogą szerzyć w społeczeństwie ukraińskim wiedzę o innych aspektach II wojny światowej, które będą sprzyjać formowaniu się nowych praktyk pamięciowych. (…)
Za pomocą tego projektu zamierzamy promować krytyczne podejście do rozumienia wydarzeń wojny poprzez wprowadzenie inkluzyjnego modelu pamięci zbiorowej wśród mieszkańców regionu, nauczycieli, działaczy społecznych i liderów opinii publicznej mieszkających w regionie. Inkluzyjny model pamięci zbiorowej, model leżący u podstaw Centrum Badań Polityki Pamięci «Mnemonika», to dołączanie do narracji historycznej głosów różnych grup społecznych, etnicznych i narodowościowych. Ten model jest alternatywą dla narodowocentrycznego modelu pamięci».
Aktualnie projekt «Ścieżkami pamięci» jest bardzo zaawansowany. W jego ramach na stronie internetowej «Mnemoniki» została już opublikowana seria podcastów o wydarzeniach II wojny światowej na Wołyniu. Organizacja ma profile na portalach społecznościowych: Facebook i Instagram, posiada własny kanał YouTube, więc te wszystkie materiały są dostępne zupełnie bezpłatnie.
Na spotkaniu «Mnemonika» zaprezentowała swój debiutancki komiks «Ornitofobia», który opowiada o wojnie pomiędzy ornitami – wymyślonymi stworzeniami podobnymi do ptaków. Opowieść, stworzoną na podstawie prawdziwych i udokumentowanych wydarzeń, które miały miejsce na Wołyniu podczas II wojny światowej, zrealizowali reżyser i scenarzysta z Równego Artem Wiśniewski oraz artystka Julia Antonowa z Siewierodoniecka.
Na zakończenie spotkania Maksym Gon przekazał bibliotece książki wydane w ramach działalności organizacji, więc mieszkańcy Łucka również będą mieli okazję zapoznać się z dorobkiem «Mnemoniki».
Tekst i zdjęcia: Anatol Olich
