Z myślą o obywatelach Ukrainy, którzy przybyli na terytorium Polski bezpośrednio z terytorium Ukrainy od 24 lutego 2022 r., państwo polskie wprowadziło szczególne przepisy umożliwiające zalegalizowanie ich pobytu, korzystanie z opieki medycznej, dostępu do rynku pracy i edukacji w Polsce.

Poniższe informacje dotyczące różnych aspektów życia w Polsce uchodźców wojennych zostały przygotowane na podstawie Ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa z 12 marca 2022 r., stron rządowych oraz profesjonalnych źródeł.  

1. Kogo dotyczy ustawa:

– obywateli Ukrainy, którzy przybyli do Polski bezpośrednio z Ukrainy w związku z działaniami wojennymi prowadzonymi na terytorium tego państwa;

– obywateli Ukrainy posiadających Kartę Polaka oraz najbliższych członków ich rodzin, którzy nie musieli przekroczyć bezpośrednio granicy Polski z Ukrainą. Do najbliższej rodziny zalicza się: małżonka, rodziców, dziadków, dzieci, wnuki, rodzeństwo, powinowatych w tej samej linii lub stopniu (zięć, synowa, teść, teściowa, szwagier, bratowa, pasierb), osobę pozostającą w stosunku przysposobienia oraz jej małżonka, a także osobę pozostającą we wspólnym pożyciu;

– małżonków obywateli Ukrainy nieposiadających obywatelstwa ukraińskiego, którzy przybyli do Polski bezpośrednio z Ukrainy w związku z działaniami wojennymi.

2. Kogo nie dotyczy ustawa:

– obywateli Ukrainy posiadających: zezwolenie na pobyt stały, na pobyt rezydenta długoterminowego Unii Europejskiej lub na pobyt czasowy, status uchodźcy, ochronę uzupełniającą, zgodę na pobyt tolerowany;

– obywateli, którzy po przekroczeniu granicy złożyli w Polsce wnioski o udzielenie ochrony międzynarodowej (status uchodźcy) lub deklarację, że chcą taki wniosek złożyć. Jeżeli wycofają ww. wnioski lub deklaracje, wtedy ustawa ich dotyczy (art. 2 ust. 5 Ustawy).

3. Karta Polaka

Obywatele Ukrainy, którzy składali wniosek o przyznanie Karty Polaka w dowolnej placówce konsularnej RP na Ukrainie, lecz nie zdążyli jej odebrać, mogą kontaktować się w tej sprawie z sekretariatem Departamentu Współpracy z Polonią i Polakami za Granicą MSZ telefonicznie: +48 22 5239441 bądź mailowo: dwppg.sekretariat@msz.gov.pl.

4. Kiedy wjazd do Polski od 24 lutego 2022 r. jest legalny:

Za legalny uznaje się wjazd do Polski obywateli Ukrainy na podstawie m.in.:

– paszportu w ramach ruchu bezwizowego, tj. paszportu biometrycznego,

– wizy krajowej (D) lub wizy Schengen (C), lub dokumentu pobytowego wydanego przez inne państwo strefy Schengen,

– w przypadku braku dokumentów zgody komendanta placówki Straży Granicznej (udzielana jest podczas przekraczania granicy na okres 15 dni).

5. Kiedy pobyt w Polsce od 24 lutego 2022 r. jest legalny:

Obywatele Ukrainy (a także ich małżonkowie niemający obywatelstwa ukraińskiego), którzy wjechali legalnie do Polski od 24 lutego 2022 r. i zadeklarowali chęć pozostania w niej, mogą legalnie przebywać na jej terytorium przez 18 miesięcy, licząc od 24 lutego 2022 r. (niezależnie od daty rzeczywistego przekroczenia granicy), czyli do 23 sierpnia 2023 r. Tym samym uzyskują status osoby korzystającej z ochrony czasowej. Pobyt dzieci urodzonych w Polsce przez matki określone w pierwszym zdaniu również jest legalny w okresie dotyczącym matek. Za legalny przez 18 miesięcy uznaje się także pobyt obywateli Ukrainy posiadających Kartę Polaka oraz członków ich najbliższej rodziny, którzy opuścili Ukrainę od 24 lutego 2022 r., a następnie przybyli legalnie do Polski i zadeklarowali zamiar pozostania na jej terytorium (Ustawa, art. 2).

Obywatele Ukrainy, którzy w czasie wojny straciliby możliwość przebywania w Polsce na podstawie np. wizy Schengen lub w ramach ruchu bezwizowego, również mogą pozostać na jej terytorium legalnie przez 18 miesięcy (Ustawa, art. 42).

Wyjazd obywatela Ukrainy z Polski na okres powyżej 1 miesiąca pozbawia go uprawnienia, którym jest uznanie jego pobytu na terytorium Polski za legalny (Ustawa, art. 11, ust. 1 i 2).

Obywatel Ukrainy, którego pobyt uznano za legalny, po upływie 9 miesięcy może ubiegać się o zezwolenie na pobyt czasowy na okres 3 lat (Ustawa, art. 38).

Jeśli wjazd obywatela Ukrainy na terytorium Polski nie został zarejestrowany przez komendanta placówki Straży Granicznej, taka osoba musi w terminie do 60 dni od daty przekroczenia granicy złożyć wniosek o rejestrację w dowolnej gminie. Może się zarejestrować również przy okazji składania wniosku o wydanie numeru PESEL.

Rejestr obywateli Ukrainy, którzy przyjechali do Polski z terytorium Ukrainy w związku z działaniami wojennymi, będzie prowadził Komendant Główny Straży Granicznej.

6. Czym jest PESEL i jak go uzyskać:

PESEL (Powszechny Elektroniczny System Ewidencji Ludności) to jedenastocyfrowy symbol numeryczny, pozwalający na identyfikację osoby, która go posiada. Jest potrzebny, gdy chce się np. założyć konto bankowe, podjąć pracę w ramach umowy o pracę/zlecenie, założyć jednoosobową działalność gospodarczą, korzystać z opieki medycznej, załatwić sprawy urzędowe etc. W celu nadania numeru PESEL obywatel Ukrainy musi osobiście złożyć wniosek (można go pobrać przez Internet) wraz ze zdjęciem (można je wykonać za darmo w urzędzie) w dowolnym urzędzie gminy. Za dziecko wniosek może złożyć jego rodzic lub opiekun. Osobiste stawiennictwo wiąże się z pobraniem od wnioskodawcy odcisków palców i podpisaniem dokumentu. Usługa jest bezpłatna.

Wraz z nadaniem numeru PESEL obywatele Ukrainy będą mogli założyć profil zaufany i Internetowe Konto Pacjenta. Profil zaufany będzie przydatny w przypadku potwierdzenia swojej tożsamości podczas załatwiania spraw urzędowych przez Internet. Więcej informacji tu: https://cutt.ly/2SnhSvE.

7. Na jakie świadczenie pieniężne mogą liczyć uchodźcy z Ukrainy:

Obywatelowi Ukrainy, którego pobyt na terytorium Polski jest uznawany za legalny i który został wpisany do rejestru PESEL, przysługuje pomoc w postaci jednorazowego świadczenia pieniężnego na utrzymanie w wysokości 300 zł na osobę. Zasady jego przyznawania są opisane w art. 31 Ustawy.

Ponadto Ustawa daje uchodźcom z Ukrainy prawo do ubiegania się o dostęp do świadczeń społecznych, w tym do 500 plus na każde dziecko, 300 plus (Dobry start), rodzinnego kapitału opiekuńczego, dofinansowania pobytu w żłobku oraz zasiłków (ich przyznanie jest uzależnione od dochodu). Składając wniosek o świadczenie, obywatel Ukrainy musi mieć oprócz numeru PESEL konto w banku oraz polski numer telefonu.

8. Dostęp do systemu opieki zdrowotnej (NFZ):

Ustawa przyznaje uchodźcom prawo do: opieki medycznej, refundacji leków i zaopatrzenia w wyroby medyczne na takich samych zasadach i w zakresie, jak osoby objęte ubezpieczeniem zdrowotnym w Polsce. Wyjątkiem jest leczenie i rehabilitacja uzdrowiskowa.

Uchodźcom przysługują także szczepienia przeciwko COVID-19, testy w kierunku koronawirusa (antygenowe i PCR) oraz leczenie związane z COVID-19, a dzieciom uchodźców – szczepienia ochronne w ramach kalendarza szczepień ochronnych (Program Szczepień Ochronnych – PSO na 2022 r.). Więcej na temat sczepień ochronnych u dzieci tu: https://cutt.ly/6Sndlre. Wszystkie świadczenia są udzielane bezpłatnie.

Obywatel Ukrainy, który wyjedzie z Polski na dłużej niż miesiąc, traci uprawnienia do świadczeń medycznych przysługujących na mocy Ustawy.

Więcej informacji o tym, jak uchodźcy z Ukrainy mogą skorzystać z opieki medycznej, można znaleźć na stronie https://cutt.ly/dSnjgSX w języku ukraińskim.

9. Placówki opiekuńczo-wychowawcze:

Dzieci uchodźców z Ukrainy w wieku do 3 lat mogą korzystać ze żłobków lub klubów dziecięcych, starsze, w wieku 4–6 lat – uczęszczać do przedszkola. Ustawa umożliwia dofinansowanie opłaty za pobyt dziecka w żłobku, klubie dziecięcym lub u dziennego opiekuna (art. 26, ust. 5). Niektóre samorządy zwalniają rodziców dzieci z Ukrainy z opłat za przedszkola.

Dzieci sześcioletnie są objęte obowiązkiem odbycia rocznego przygotowania przedszkolnego w tzw. zerówce. O przyjęciu dziecka do przedszkola lub oddziału przedszkolnego w trakcie roku szkolnego decyduje dyrektor placówki.

10. Szkolnictwo dla dzieci w wieku 7–18 lat:

Uczniowie przybywający z Ukrainy w wieku 7–18 lat mogą nieodpłatnie uczyć się w polskich szkołach. Osoby te mogą uczestniczyć w nieodpłatnych lekcjach języka polskiego organizowanych przez szkołę.

Przyjęcie do szkoły ucznia z Ukrainy wymaga złożenia wniosku, a decyzję w tej sprawie podejmuje dyrektor. W przypadku, gdy uczeń nie ma żadnych dokumentów poświadczających poziom wykształcenia, wystarczy pisemne oświadczenie rodzica o tym, do której klasy dziecko uczęszczało.

Informacja dla rodziców dzieci przybywających z Ukrainy dostępna w języku ukraińskim: https://cutt.ly/WSnd4bW.

11. Wsparcie dzieci z Ukrainy ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi:

Przedszkola, szkoły lub placówki oświatowe są przygotowane na przyjęcie dzieci ze specjalnymi potrzebami. Więcej na ten temat: https://cutt.ly/OSnfd8r.

12. Nauka w szkołach wyższych:

Obywatele Ukrainy, którzy 24 lutego 2022 r. byli studentami uczelni ukraińskich, będą mogli kontynuować naukę na uczelniach w Polsce. W przypadku, gdy nie mają dokumentów poświadczających zaliczone etapy (semestry) studiów, zdane egzaminy, zaliczenia lub praktyki zawodowe, będą składać oświadczenia, że 24 lutego 2022 r. studiowali na określonym roku i kierunku w szkole wyższej na Ukrainie.

Poziom ich wiedzy zweryfikuje uczelnia na zasadach przez siebie ustalonych. W przypadku stwierdzenia np. różnic w programie lub efektach uczenia uczelnia będzie mogła zobowiązać studenta do złożenia określonych egzaminów lub odbycia praktyk zawodowych.

Od studentów z Ukrainy kontynuujących naukę w szkołach wyższych w Polsce nie będą pobierane opłaty za kształcenie na studiach stacjonarnych w uczelniach publicznych w języku polskim.

Studenci z Ukrainy będą się mogli ubiegać o stypendium socjalne i kredyt studencki na podstawie oświadczenia o sytuacji rodzinnej i materialnej.

Nauczyciel akademicki z Ukrainy, który ma wymagany tytuł zawodowy, stopień naukowy, stopień w zakresie sztuki lub tytuł profesora i odpowiednie kwalifikacje do zajmowania danego stanowiska, może zostać zatrudniony na uczelni w Polsce jako nauczyciel akademicki bez przeprowadzenia konkursu, o którym mowa w art. 119 ust. 1 ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce.

Więcej informacji dla studentów i naukowców przybywających z Ukrainy oraz szkolnictwa wyższego: https://cutt.ly/CSnfCkO i https://cutt.ly/ISnf2lH.

Źródło: wid.org.pl