Dlaczego ważne jest opowiadanie o Powstaniu Warszawskim?
Artykuły

«W czasie Powstania Warszawskiego złu przeciwstawiali się Polacy. Dziś robią to Ukraińcy» – pisze Jan Ołdakowski, dyrektor Muzeum Powstania Warszawskiego.

«Chcieliśmy być wolni i wolność sobie zawdzięczać» – tak brzmi motto nad drzwiami wejściowymi na ekspozycję Muzeum Powstania Warszawskiego. Dziś to właśnie idea wolności łączy Polskę i Ukrainę. Bohaterska wojna toczona z Rosją pokazuje bowiem wagę historii. Wolność przecież, zwłaszcza dla młodych ludzi, jest jak powietrze: nie widzą jej, dopóki nie poczują jej braku. Tymczasem rosyjska inwazja udowadnia, że wolność może się w każdej chwili gwałtownie skończyć, także w Europie. Młodzi ludzie, którzy dotychczas wolność utożsamiali głównie z dostępem do internetu, uświadomili sobie, być może oglądając w mediach społecznościowych materiały filmowe i relacje o rosyjskich zbrodniach, że tej wolności może zabraknąć, jeśli nie będziemy jej bronić. Dla Polaków, którzy o bohaterskiej walce w Powstaniu Warszawskim dowiadują się dzięki zbiorowej pamięci zapisanej na kartach historii i uwiecznionej w relacjach przodków, wojna o wolność Ukrainy z rosyjskim agresorem jest gorzkim przypomnieniem, że to, co znamy z przeszłości, i to, co dzieje się teraz za wschodnią granicą, może zostać stałą częścią naszej rzeczywistości. Warto przy okazji odpowiedzieć na pytanie: Dlaczego pamięć o Powstaniu Warszawskim jest dla nas tak ważna?. Dlaczego jest istotna ze współczesnej perspektywy? Odpowiedź może okazać się zaskakująco prosta. Powstanie Warszawskie jest dziś tak intensywnie przeżywane, ponieważ to ostatni tak duży ruch obywatelski w dziejach naszej państwowości. Czym innym jest Bitwa Warszawska, kolejne istotne wydarzenie w naszej XX-wiecznej historii. Choć to ogromny sukces i wspaniałe zwycięstwo polskiego oręża, to jednak była to bitwa, starcie zbrojne dwóch armii.

Powstanie Warszawskie zaś to wydarzenie, w którym totalitarnemu złu przeciwstawia się młodzież stolicy. Przeciwstawiają się mu ludzie, którzy nie chcą być zawodowymi żołnierzami, ale pragną żyć w wolnej Polsce. Tymczasem nagle i z wyroku historii muszą walczyć z bronią w ręku, bo tylko w ten sposób mogą wolną Polskę odzyskać i stworzyć. Fenomenem Powstania Warszawskiego jest idea obywatelskości, czyli zbiorowego ruchu młodych ludzi, którzy zasilili narodową armię, Szare Szeregi, harcerstwo i postanowili powiedzieć «nie» totalitarnemu złu.

Opowiadanie tej historii jest dzisiaj szczególnie ważne. Obecnie, gdy goście z zagranicy pytają mnie o II wojnę światową i słuchają opowieści o Holokauście, nierzadko okazuje się, że swoją wiedzę czerpią jedynie z kilku filmów fabularnych. I kiedy są skonfrontowani z losami prawdziwych ludzi, zaczynają pytać: «Dlaczego ktoś do tego dopuścił?».

To nie jest zarzut wobec Polski. To zarzut wobec aliantów i wszystkich tych, którzy pozwolili, aby dwa powstania w stolicy naszego kraju, które były powiedzeniem «nie» totalitarnemu imperium zła, czyli Powstanie w Getcie Warszawskim i Powstanie Warszawskie, walczyły osamotnione. Przypominam wtedy, że w powstaniach tych brali udział ludzie chcący zakończyć tu, w Warszawie, zbrodniczą okupację niemiecką. Celem było położenie kresu machinie zagłady i przemocy, która pozbawiała ich godności. Pamiętajmy o tym w kontekście Ukrainy. Przykład tego kraju jest bardzo ważny, bo pokazał coś, o czym my, Polacy, wiedzieliśmy już w czasie II wojny światowej, a z czego szczególnie zdawali sobie sprawę ci, którzy żyli pod okupacją niemiecką, a mianowicie, że szansę na przetrwanie mają tylko ci, którzy pasują do wzorca narzucanego przez okupanta. A zatem jeśli ktoś w takiej sytuacji chce przetrwać, nie powinien pozostawać bierny, bo jest wielce prawdopodobne, że do określonego wzorca nie będzie pasować. Jak pokazało powstanie w getcie warszawskim, czasem ucieczką przed ludobójczym planem może być tylko wybór godnej śmierci, niekiedy jednak jest możliwy fizyczny i realny sprzeciw wobec zła. W czasie Powstania Warszawskiego złu przeciwstawiali się Polacy. Dziś robią to Ukraińcy.

Byłem zszokowany, gdy dowiedziałem się, że na Ukrainie zabito dwie kobiety tylko dlatego, że miały mężów walczących z Rosjanami w Azowstalu. Byłem przerażony, gdy słuchałem opowieści o ofiarach, które rosyjscy okupanci rozebrali, bo szukali na ich ciałach tatuaży, wskazujących, że ktoś walczył przeciwko nim w 2014 roku. W konfrontacji z takim złem walka nie jest tylko wyborem, próbą ratowania życia czy nawet aktem samobójczym. Jest próbą i przejawem samostanowienia, zarówno narodu, jak i jednostki. Ludzie mają bowiem prawo decydować o tym, jak żyją, niezależnie od tego, co myślał Hitler w 1943 oraz 1944 roku, i od tego, co dziś myśli Putin. Powstanie Warszawskie i wojna Ukrainy z Rosją dowodzą, że czasem nie ma wyboru.

***

Tekst powstał w ramach projektu «Dla Polonii» finansowanego ze środków Kancelarii Prezesa Rady Ministrów w ramach konkursu Polonia i Polacy za granicą 2021 r. Publikacja wyraża jedynie poglądy autora i nie może być utożsamiana z oficjalnym stanowiskiem Kancelarii Prezesa Rady Ministrów.

Jan Ołdakowski,
dyrektor Muzeum Powstania Warszawskiego w Warszawie

Powiązane publikacje
Janusz Korczak – lekarz, wychowawca i nauczyciel. Czego nauczył nas o dzieciach?
Artykuły
Jego najbardziej znana książka «Król Maciuś Pierwszy», opowiadająca o królewiczu kierującym państwem, została przetłumaczona na kilkanaście języków i jest czytana do dziś. W 80. rocznicę tragicznej śmierci Janusza Korczaka w obozie koncentracyjnym w Treblince przypominamy jego życie i koncepcje wychowawcze.
07 sierpnia 2022
Polacy wyłożyli równowartość 1 proc. PKB Polski na pomoc Ukrainie
Artykuły
Spontaniczny zryw polskiego społeczeństwa przerósł wszelkie oczekiwania. W trzy miesiące na pomoc Ukraińcom wyłożyliśmy nawet 10 mld złotych z prywatnych kieszeni, ale łącznie mogło to być nawet ponad 25 mld, czyli równowartość 1 proc. PKB Polski – pisze Piotr Arak dyrektor Polskiego Instytutu Ekonomicznego.
28 lipca 2022
Z wdzięczności dla Polaków Ukraińcy sprzątają polskie miejsca pamięci w Ukrainie
Artykuły
Tysiące Ukraińców od wczesnej wiosny spontanicznie sprzątają polskie miejsca pamięci znajdujące się w Ukrainie, szczególnie cmentarze. Ich zdaniem to nie tylko znak wdzięczności, ale także solidarności i przyjaźni z Polakami oraz wyjątkowa historyczna szansa, aby przenieść nasz sojusz na jakościowo nowy poziom – pisze Anatol OLICH, ukraiński dziennikarz polskiego pochodzenia, osobiście angażujący się w akcję.
14 czerwca 2022
Rotmistrz Witold Pilecki – ochotnik z obozu Auschwitz
Artykuły
Aby zbadać, co dzieje się w KL Auschwitz – na ochotnika dał się złapać i zamknąć w tym przerażającym miejscu. Zebrane przez niego informacje zaczęły otwierać zachodniemu światu oczy na zbrodnie Niemców. Mimo tak niebywałych zasług został stracony w stalinowskim więzieniu 25 maja 74 lata temu. O rotmistrzu Witoldzie Pileckim pisze dr Adam Cyra.
25 maja 2022
Jak Polska odzyskała «Czerwone maki na Monte Cassino»
Artykuły
Jej tytuł nawiązuje do kwiatów, które rozkwitały na wzgórzach Monte Cassino. Jeszcze kilka lat temu prawa do tej znanej polskiej pieśni hymnicznej należały do rządu Bawarii. Jak to się stało, że wróciły do Polski? W 78. rocznicę bitwy pod Monte Cassino portal dlapolonii.pl przypomina opowieść Waldemara Domańskiego.
20 maja 2022
«Tam, gdzie grał – był teatr narodowy». Wspomnienie o Jerzym Treli
Artykuły
Był żywym pomnikiem teatru, a niektórzy mawiali wręcz, że «tam, gdzie gra Trela, tam jest teatr narodowy». Wybitny polski aktor Jerzy Trela zmarł 15 maja w Krakowie w wieku 80 lat.
18 maja 2022
Ochman – głos Polski prosto z Ameryki
Artykuły
Syn Polaków od lat mieszkających w USA wraca do Polski studiować śpiew solowy, dla sprawdzenia zgłasza się do telewizyjnego talent show i wygrywa. Oto Krystian Ochman – młody muzyk, który reprezentował Polskę w konkursie Eurowizja 2022 w Turynie, zdobywając dla nas 12. miejsce.
16 maja 2022
Profesor Rafał Łatka: Za zamachem na Jana Pawła II stali sowieci
Artykuły
Związek Sowiecki podjął decyzję o wyeliminowaniu Jana Pawła II w taki sposób, by nikt się nie domyślił, że za zamachem stoi bezpośrednio Moskwa. Opieszałość służb zachodnich im to tylko ułatwiła – pisze prof. Rafał ŁATKA z IPN. 13 maja przypada 41. rocznica zamachu na życie Jana Pawła II.
13 maja 2022
Świat w pięciu elementach
Artykuły
Świat musi szukać niestandardowych rozwiązań, aby powstrzymać efekt domina. Ukraina daje nam nadzieję – zmienia geopolitykę.
05 maja 2022