Niedawno w Warszawie ukazała się monografia «Wielojęzyczność migrantów wojennych z Ukrainy w Polsce» autorstwa Pawła Levchuka z Instytutu Slawistyki PAN. Wcześniej zaprosiliśmy naszych czytelników do wzięcia udziału w ankiecie przeprowadzanej przez badacza. Dziś Julia Wasejko z Wołyńskiego Uniwersytetu Narodowego im. Łesi Ukrainki przedstawia recenzję tej książki.

Ukazanie się monografii Pawła Levchuka «Wielojęzyczność migrantów wojennych z Ukrainy w Polsce» jest ważnym wydarzeniem zarówno dla językoznawstwa polskiego, jak i ukraińskiego. Ta publikacja świadczy o zdolności autora do reagowania na zmiany sytuacji językowej, rozumienia wagi ich utrwalenia i naukowego uzasadnienia.

Kontekst badań przeprowadzonych przez Pawła Levchuka jest bardzo złożony, gdyż faktycznym materiałem były biografie językowe Ukraińców, którzy zmuszeni zostali do opuszczenia swoich domów w związku z pełnoskalową inwazją rosyjskich okupantów na terytorium suwerennego państwa ukraińskiego. Naukowcowi udało się jednak, mimo trudnego podłoża emocjonalnego, zebrać i obiektywnie przeanalizować materiał, który naszym zdaniem stanie się solidną podstawą do dalszych badań naukowych nad biografiami językowymi.

W innych krajach świata nie ma prac naukowych, rozpatrujących kwestię językowego wyboru ukraińskich migrantów, dlatego monografia «Wielojęzyczność migrantów wojennych z Ukrainy w Polsce» jest bardzo ważna, a w dodatku kompleksowo porusza niezwykle aktualne zagadnienie, które ma podłoże zarówno językowe, jak społeczno-polityczne i kulturowe.

Praca Pawła Levchuka ma logiczną strukturę. We wstępie monografii stwierdza się, że centralne miejsce w badaniach zajmuje język ukraiński. Taka uwaga jest jak najbardziej potrzebna, gdyż właśnie język ukraiński jest dla migrantów symbolem niepodległości, prawa do samostanowienia i wolności.

Treść opracowania możemy warunkowo podzielić na dwie części: teoretyczną oraz praktyczną. W pierwszej autor przedstawia metodologię swojej analizy językowej, opartej na pracach Uriela Weinreicha, które na grunt polski przeniósł Michał Głuszkowski. Wcześniejsze badania Pawła Levchuka stały się podstawą do opracowania zmodyfikowanego kwestionariusza, który m.in. na swoich łamach zamieścił «Monitor Wołyński». Zarówno ilościowe (1503 respondentów), jak i jakościowe cechy badania są imponujące, co świadczy o długotrwałej i skrupulatnej pracy autora nad zgromadzonym materiałem. Warto zwrócić uwagę na szczerość odpowiedzi respondentów, co potwierdza fakt ich zaufania do naukowca.

Druga część pracy poświęcona jest biografiom językowym. Paweł Levchuk zgłębia teoretyczne podstawy stosowania wspomnianej metody analizy językowej, a także dość szeroko ukazuje przykłady jej zastosowania w praktycznych badaniach naukowców z różnych krajów świata, m.in. w badaniach nad dwujęzycznością polsko-obcą.

W części badawczej Paweł Levchuk zarysowuje problemy istniejące w społeczeństwie ukraińskim od dawna; naukowiec opiera swój opis jednak na nieco innej metodologii niż ta, do której jesteśmy przyzwyczajeni. Wszystkich uczestników badania naukowiec podzielił ze względu na ich pierwszy język, a nie ojczysty, dlatego opisał odpowiedzi respondentów z pierwszym językiem ukraińskim, z pierwszym rosyjskim i dwoma pierwszymi językami. Takie podejście jest skuteczne, ponieważ otwiera nową perspektywę na zachowania językowe Ukraińców.

Kwestia językowa była wielokrotnie poruszana na stronach publikacji naukowych Pawła Levchuka. Jednak to właśnie w recenzowanej monografii język agresora otrzymał bardzo ostrą ocenę, gdyż chyba po raz pierwszy w językoznawstwie światowym język rosyjski został nazwany językiem śmierci i agresji. Wypowiedzi respondentów wyraźnie świadczą o ich negatywnym stosunku do tego języka, nacechowanym głównie negatywnymi ocenami.

Autor monografii nie omija też kwestii tożsamości narodowej. Z badania wynika, że ​​nawet 80 % respondentów, dla których język rosyjski jest pierwszym językiem, uważają siebie wyłącznie za Ukraińców. Jest to wskaźnik konsolidacji społeczeństwa ukraińskiego.

Jednym z najtrudniejszych zadań, jakie stanęły przed badaczem, stało się usystematyzowanie zgromadzonych materiałów oraz ich obiektywna ocena. Życiorysy migrantów są tak złożone, często zdeterminowane tragicznymi czynnikami, że świadczą o tym, iż kwestia językowa w większości nie jest dla nich drugorzędna. Respondenci z dumą opowiadają o tym, jak zdecydowali się przejść z języka rosyjskiego na ukraiński. Odnotowano też przypadki, gdy respondenci posługiwali się wyłącznie językiem ukraińskim, a także te, w których językiem codziennej komunikacji nadal pozostaje język rosyjski. W monografii cenna jest duża ilość materiału faktograficznego przedstawionego w formie komentarzy, zwłaszcza dotyczących problemu wyboru języka. Pawłowi Levchukowi udało się na wysokim poziomie usystematyzować zebrany materiał i przedstawić jego ugruntowaną analizę.

Reasumując możemy stwierdzić, że monografia Pawła Levchuka porusza niezwykle istotne zagadnienia wielojęzyczności migrantów z Ukrainy, znaczenia języka ukraińskiego dla Ukraińców, którzy wyemigrowali poza granice swojego kraju oraz statusu języka ukraińskiego w świecie.

Książka została wydana w języku polskim, czyli skierowana jest do polskiego czytelnika, o czym świadczy też dedykacja tej pracy wszystkim, którzy pomagali ukraińskim migrantom w Polsce. Bardzo ważne jest, aby ukraińscy odbiorcy też zapoznali się z wynikami badań Pawła Levchuka, dlatego uważamy za konieczne przetłumaczenie tej monografii na język ukraiński.

Julia Wasejko,
docent Katedry Polonistyki i Przekładu
Wołyńskiego Uniwersytetu Narodowego imienia Łesi Ukrainki