14 października mija 150 rocznica urodzin Stefana Żeromskiego – polskiego prozaika, publicysty, dramaturga, nazwanego «sumieniem polskiej literatury».
Stefan Żeromski (ur. 14 października 1864 w Strawczynie, zm. 20 listopada 1925 w Warszawie) przyszedł na świat w czasach, kiedy dopalało się powstanie styczniowe, a władze rosyjskie wprowadzały na terenie nieistniejącej Polski planową rusyfikację.
Wychował się w Ciekotach w Górach Świętokrzyskich. Rodziców stracił bardzo wcześnie, bo w wieku gimnazjalnym. Pozostawiony na łasce dalszej rodziny, często cierpiał głód i nędzę. Jego życie to ciągłe podróżowanie, ale pisarz pozostał wierny ziemi kieleckiej, co zostało odzwierciedlone w jego twórczości.
Swoje szkolne doświadczenia opisał w pierwszej autorskiej powieści «Syzyfowe prace» (1898r.), które stanowią monografię wiejskiej szkoły i kieleckiego gimnazjum pod zaborem rosyjskim z lat 80. XIX wieku. Bohater powieści, uczeń Marcin Borowicz, pochodzący z patriotycznej polskiej rodziny, pod wpływem nasilonej rosyjskiej propagandy, zostaje niemal zupełnie zrusyfikowany. Przesłanie, które niesie nam lektura, jest ciągle aktualne i nie traci na ważności. Symboliczny tytuł wskazuje, że wysiłki nauczycieli i władz rosyjskich okazały się tytułową syzyfową pracą. Nie można bowiem wykorzenić polskiej mowy, ani żadnej innej, jeżeli na siłę skłania się jakiś naród do zapomnienia języka, tożsamości czy tradycji, czyli tych wartości, które są podwaliną każdego społeczeństwa.
Młodzi Polacy w tamtych czasach, odnaleźli w książkach Żeromskiego swoje tęsknoty i marzenia, począwszy od autobiograficznych «Syzyfowych prac». Oto wspomnienia jednego z młodych czytelników z zaboru rosyjskiego: «Pod ławką piastowaliśmy w drżących ze wzruszenia dłoniach wymiętoszone, jedyne w gimnazjum egzemplarze. Wiemy i pamiętamy, ile smutku i bólu wywołało w nas plastyczne uwidocznienie nędzy naszej. Odtąd staliśmy się wyznawcami patriotyzmu».
Powieść «Ludzie bezdomni» (1899r.) to rzecz o ludziach, którzy postanawiają walczyć o nowy kształt polskiej rzeczywistości. Bohaterowie poświęcają swoje szczęście osobiste na rzecz idei. Czy ponieśli klęskę? Z zesłania syberyjskiego dociera kartka – «Za ’Bezdomnych’ od bezdomnych podziękowanie i pozdrowienia». «Była to – powie Żeromski – w moim życiu pisarskim najzaszczytniejsza ’recenzja’ i najważniejsza nagroda». Warto nadmienić, że ta książka zyskała ogromną popularność, dorównującą sukcesowi Sienkiewiczowskiej «Trylogii».
Zupełnie nowe spojrzenie na wojnę ukazał pisarz w swojej powieści «Popioły» z 1904 roku. Mija 110 lat od wydania epopei historycznej, a okazuje się, że wojna nie zmieniła się nic w swym barbarzyństwie. Doświadczamy jej tu i teraz, stajemy się jej naocznymi świadkami, zdumieni, że dotyka naszych bliskich. – W XXI wieku? Jak to możliwe? – pytamy otwierając szeroko oczy.
Stefan Żeromski w swojej twórczości pokazywał nam, że wojna niszczy pamięć zawartą w fotografiach i książkach – ogień łatwo je trawi. Wojna zabija ludzi – tak łatwo zginąć od kuli. Wojna niszczy przyjaźń – tak łatwo stanąć po przeciwnej stronie. Wojna to zniewolenie, podłość, płacz, strach i śmierć. W wielu przypadkach ma miejsce zwykłe zezwierzęcenie człowieka. Oto wstrząsający obraz w «Przedwiośniu», kiedy Cezary Baryka stojąc nad trupem swojej matki, mówi: «ktoś jej zabrał ślubny pierścionek… ktoś jej uciął palec…», a w opowiadaniu «Rozdziobią nas kruki i wrony» ( 1895r.) – człowiek, podobnie jak kruki i wrony, staje się padlinożercą, dla którego zabity powstaniec i padły koń staje się tylko okazją do rabunku. Ten drastyczny, bardzo naturalistyczny opis wywołuje u czytelnika «wstręt i obrzydzenie».
W powieści «Przedwiośnie» (1924r.)Żeromski przedstawia pierwsze lata II Rzeczypospolitej oczyma człowieka z zewnątrz, repatrianta z Baku, Cezarego Baryki. Przedwiośnie to nie tylko pora roku. To także pierwszy etap, początek państwa polskiego «po zimie rozbiorów», nadzieja związana z oczekiwaniem na zmianę, na wiosnę...
Twórczość Stefana Żeromskiego w świadomości młodych ludzi, istnieje jako lektura obowiązkowa, przez którą muszą przebrnąć na zajęciach języka polskiego. Gdyby nie taki zabieg edukacyjny, pisarz pozostałby znany tylko niewielkiej grupie wielbicieli i badaczy literatury. Na podstawie powieści Żeromskiego, zrealizowano doskonałe filmy jak: «Popioły», «Przedwiośnie», «Wierna rzeka», «Syzyfowe prace», «Doktor Judym» czy «Dzieje grzechu», które przybliżają jego twórczość.
Żałuję, że 2014 rok nie został ogłoszony Rokiem Żeromskiego w całym kraju. 150 rocznica urodzin pisarza, z pewnością zmobilizowałaby większe grono miłośników i czytelników do przypomnienia postaci i ważnych przesłań jego dzieł. Warto, właśnie w tych wyjątkowych czasach, w których przyszło nam żyć, sięgać do nich i czerpać z jego twórczości i wyciągać wnioski z naszej historii. Nie na darmo Żeromskiego zwano «sumieniem polskiej literatury».
Jeden z najznamienitszych twórców prozy polskiej, wielki patriota i społecznik, w niewielkim apartamencie na Zamku Królewskim w Warszawie, spędził wraz z rodziną ostatni rok swego życia. Było to swoiste uhonorowanie wielkiego pisarza przez społeczeństwo.
Jadwiga DEMCZUK
