1 grudnia 1939 r. władze radzieckie zamknęły Ukraińskie Gimnazjum w Łucku. Do dzisiaj w mieście stoi budynek, w którym w latach 1931–1939 działało gimnazjum, ale przechodnia nie informuje o tym żadna tablica pamiątkowa.
Ukraińskie Gimnazjum w Łucku rozpoczęło działalność w 1918 r. na bazie Państwowego Gimnazjum Męskiego z rosyjskim językiem nauczania, w tym samym pomieszczeniu (obecnie budynek Wołyńskiej Obwodowej Biblioteki dla Dzieci I Młodzieży). Po trzech latach, kiedy budynek został przejęty przez województwo wołyńskie, szkoła tymczasowo ulokowała się w pomieszczeniu, gdzie działało Łuckie Gimnazjum Żeńskie Anny Kołenko (obecnie siedziba Wołyńskiej Prokuratury Obwodowej). Lekcje w Ukraińskim Gimnazjum odbywały się po południu. Do 1927 r., kiedy przenieśli się do budynku przy ul. Sienkiewicza (obecnie Bogdana Chmielnickiego 12), warunki nauczania były skrajnie niezadowalające.
W tym budynku przy dzisiejszej ul. Bogdana Chmielnickiego 12 w Łucku do 1931 mieściło się ukraińskie gimnazjum
Do budynku przy ul. Płockiej 20 Ukraińskie Gimnazjum w Łucku przeniosło się w 1931 r. Dyrektorem gimnazjum był wówczas Borys Bilecki (1929–1939). Koncesjonariuszem w tych samych latach było – Towarzystwo imienia Łesi Ukrainki w Łucku. Ukraińskie Gimnazjum w końcu otrzymało własne pomieszczenie, w dużym stopniu dzięki wysiłkom Jewhena Petrykowskiego, koncesjonariusza gimnazjum w latach 1924–1929. To właśnie on sprawił, że sejm powiatowy wydał 50 tys. złotych na jego budowę. Towarzystwo imienia Łesi Ukrainki otrzymało te pieniądze i wykupiło budynek. Mieścił się on na wielkim ogrodzonym podwórku. Później wybudowano na nim halę sportową, a za budynkiem – pracownię, w której uczniowie pracowali pod kontrolą Mykoły Myronowa, nauczyciela plastyki, kreślarstwa oraz zajęć praktyczno-technicznych.
Towarzystwo imienia Łesi Ukrainki opiekowało się Łuckim Gimnazjum Ukraińskim i rozwijało swoją działalność. «W nowym 1937–1938 roku szkolnym – informowała gazeta « Церква і нарід» (nr. 15–16, 1937 r.) – koncesję na prowadzenie Ukraińskiego Gimnazjum w Krzemieńcu przejęło Towarzystwo imienia Łesi Ukrainki w Łucku, które ma specjalne zadanie organizować, prowadzić i opiekować się ukraińskim szkolnictwem na Wołyniu, prowadzi ono Ukraińskie Gimnazjum w Łucku, które bardzo dobrze się rozwija».
Towarzystwo Przyjaciół Ukraińskiego Gimnazjum w Krzemieńcu w tym samym apelu zachęcało do wstąpienia do Towarzystwa imienia Łesi Ukrainki w Łucku, oddawania dzieci do nauki w ukraińskim gimnazjum, by po zdobyciu średniego i wyższego wykształcenia, wzbogaciły kadry ukraińskiej inteligencji Wołynia.
Dzięki wysiłkom Towarzystwa imienia Metropolity Petra Mohyły w Łucku otwarto pierwsze na Wołyniu kursy języka ukraińskiego dla słabo piśmiennych i nieumiejących pisać dorosłych. Zajęcia na kursach miały odbywać się codziennie w godzinach wieczornych w pomieszczeniu Ukraińskiego Gimnazjum w Łucku. Nauka na kursach była darmowa, uczniami zostali nie tylko mieszkańcy Łucka, ale też okolicznych wsi i miasteczek. Chętnych do nauki było dużo: kiedy ich liczba przekroczyła 75, zapisy zakończono. Popularności kursom przysparzało też to, że dwa razy w tygodniu uczono kobiety jak tworzyć dzianinę.
Planowano dobudowę gimnazjum. Na to potrzebne były środki: budżet diecezji na rok 1937 przewidywał subwencję dla ukraińskiego gimnazjum w sumie 3,5 tys. złotych. Okazyjnie prowadzono zbiórki pieniężne w cerkwiach.
«Towarzystwo imienia Łesi Ukrainki w Łucku, utrzymujące Ukraińskie Gimnazjum w Łucku, zamierza poszerzyć murowany budynek gimnazjum, by dobudować pomieszczenia dla liceum, które powinno powstać z początkiem kolejnego roku szkolnego, czyli we wrześniu 1937 r.
A więc to Towarzystwo, mając na uwadze, że z Ukraińskiego Gimnazjum w Łucku korzystają mieszkańcy przeważnie pięciu powiatów Diecezji Wołyńskiej, czyli: łuckiego, horochowskiego, lubomelskiego, kowelskiego i włodzimierskiego, uważa, że sprawiedliwie byłoby, gdyby ukraińska ludność tych powiatów przyszła z pewną pomocą materialną dla swego ośrodka kulturalnego i okazała swoją ofiarność.
Z tego powodu Zarząd wspomnianego Towarzystwa zwrócił się do Jego Ekscelencji Aleksija, Arcybiskupa Wołyńskiego i Krzemienieckiego, z prośbą o pomoc dla Towarzystwa i błogosławieństwo arcypasterskie na przeprowadzenie w cerkwiach parafii wspomnianych wyżej powiatów zbiórki ofiar na utrzymanie i rozbudowę Ukraińskiego Gimnazjum w Łucku.
Zebrane pieniądze bezpośrednio przesyłać na taki adres: Łuck, ul. Płocka 20, Gimnazjum Ukraińskie».
Tak pisało czasopismo «Церква і нарід» (nr 6, rocznik 1937). W kolejnych numerach pisma drukowano listy tych, którzy ofiarowali nawet nieznaczne sumy na dobrą sprawę.
W tym celu Towarzystwo imienia Łesi Ukrainki wydało pocztówkę, wykonaną w technice grafiki czarno-białej (prawdopodobnie autorem rysunku był wspomniany już Mykoła Myronow, który pracował w Ukraińskim Gimnazjum w Łucku przez cały czas jego istnienia).
Na przedniej stronie pocztówki widać budynek gimnazjum, przestronne podwórko z halą sportową i pracownią. Lewy górny i prawy dolny róg ozdobiono liniami ornamentu geometrycznego. U góry po lewej stronie – portret Łesi Ukrainki; strzałka z apelem «Dobudujmy!» wskazuje na projektowane drugie piętro budynku; u dołu po prawej stronie – portret Szewczenki i jego słowa: «Uczcie się bracia moi, dumajcie, czytajcie...» Na odwrotnej stronie pocztówki, niestety nie ma wzmianki o miejscu i roku jej wydania, ale znaczy się jej wartość – 20 groszy, numer nakładu i cel wydania: «Na rozbudowę Łuckiego Ukraińskiego Gimnazjum im. Łesi Ukrainki».
Zezwolenie na sprzedaż tych pocztówek, nazywanych «cegiełkami», zostało wydane przez Starostwo Łuckie na okres od 10 maja do 10 października 1938 r. Zebrane pieniądze miały zostać przekazane na konto Gimnazjum w Komunalnej Kasie Oszczędnościowej w Łucku.
Budynek gimnazjum nie został dobudowany – albo zabrakło pieniędzy, albo prawdopodobnie, nie zdążono tego zrobić. 1 grudnia 1939 r. nowe władze zamknęły Ukraińskie Gimnazjum, jako «gniazdo ukraińskiego nacjonalizmu», a w jego budynku zaczęła działalność Łucka Szkoła Pedagogiczna w Obwodzie Wołyńskim (1939–1941).
Obecnie ulica Płocka nazywa się Hawryluka. Dom pod numerem 14, w którym w latach 1931–1939 mieściło się Ukraińskie Gimnazjum w Łucku, stoi do dziś. Prawie nie zmienił się: ten sam ganek na boku, tak samo ogrodzone podwórko; a z dawnej hali sportowej i pracowni szkolnej korzystają nowi właściciele. Brak jakiejkolwiek wzmianki o historii budynku. Tablica pamiątkowa jeszcze niedawno widniała jedynie na jednym z dawnych budynków Ukraińskiego Gimnazjum w Łucku, który wynajmowano od Isaka Dawa w latach 1927–1929 za 600 dolarów rocznie. Później ten budynek został wykupiony przez Andrija Cwika i do 20 lipca 1930 r. Gimnazjum wynajmowało pomieszczenie już od niego, ale za 840 dolarów. Tablicę umieszczono tam widocznie dlatego, że w tym budynku Gimnazjum wykładał Jarosław Hałan – przez jeden rok szkolny (1928–1929) uczył Ukraińców języka polskiego.
Ul. Hawryluka, 14 w Łucku. Tu przed 1 grudnia 1939 r. działało ukraińskie gimnazjum
W roku 2003 r. sytuacja nieco się zmieniła: otwarto tablicę pamiątkową z płaskorzeźbą Modesta Lewickiego (autor Iryna Daciuk), który pracował w tym budynku gimnazjalnym od 1927 r. W Gimnazjum przy ulicy Płockiej 20 Modest Lewicki w czerwcu 1932 r. przeprowadził swoją ostatnią lekcję.
Natalia PUSZKAR,
główny kustosz Wołyńskiego Muzeum Krajoznawczego
Foto: Iryna KANAHEJEWA
CZYTAJ TAKŻE:
WOŁYŃSKIE MUZEUM KRAJOZNAWCZE OBCHODZI 85-LECIE. CZĘŚĆ 1
