W przedwojennych księgach inwentarzowych Wołyńskiego Muzeum Krajoznawczego natrafiamy na wpisy o tym, że eksponaty przekazano «od wojewody wołyńskiego».

Henryk Jan Józewski (1892–1981) przez dziesięć lat (1928–1938) obejmował stanowisko wojewody wołyńskiego i pozostawił znaczący ślad w życiu gospodarczym i politycznym naszego regionu. Ponadto z Ukrainą łączy go fakt, że w latach 1920–1921 był wiceministrem spraw wewnętrznych w rządzie Symona Petlury. Obecnie na Wołyniu, w ramach obchodów 125-lecia urodzin Henryka Józewskiego, odbywają się różne wydarzenia. W tych dniach przypomniało mi się, że w przedwojennych księgach inwentarzowych Muzeum Wołyńskiego często napotykałam na lakoniczne wpisy o tym, że eksponaty przekazano «od wojewody wołyńskiego».

Latem 1931 r. w czasie budowy drogi Łuck–Kowel, na szóstym kilometrze od Łucka, robotnicy znaleźli pięć części szkieletu mamuta: łopatkę, zęby, kieł. Niestety, imiona tych robotników są nam nieznane, ale wykopalisko nie zaginęło: 3 sierpnia tego roku, województwo wołyńskie (podobno dzięki staraniom wojewody Henryka Józewskiego) przekazało je do założonego w 1929 r. Muzeum Wołyńskiego. Ten eksponat dał początek zbiorowi przyrodniczemu (paleontologicznemu) Muzeum, które na początku swej działalności rozwijało się jako archeologiczno-etnograficzna placówka muzealna. Znalezione skamieliny mamuta są nadal przechowywane w Muzeum. Zbiory od czasu do czasu są wzbogacane o podobne znaleziska z innych rejonów, np. z kiwereckiego.

Muzeum rozbudowywało kolekcje archeologiczne, etnograficzne i numizmatyczne. Napływały również przedmioty z dziedziny falerystyki i sztuki medalierskiej. Eksponaty te były przekazywane przez nauczycieli gimnazjów, dyrektorów szkół i pracowników różnych instytucji. Na początku lat 30. XX stulecia, wojewoda Henryk Józewski podarował Muzeum pamiątkowy medal brązowy poświęcony Stanisławowi Żółkiewskiemu.

Medal ma tradycyjny okrągły kształt o średnicy 53 mm. Z przodu – wypukłe popiersie zwrócone w prawo. Pod wysokim rantem znajduje się napis w otoku (w języku łacińskim): «Stanislaus Zułkiewski cancel et exerc dux sup. Reg. Pol» («Stanisław Żółkiewski, kanclerz i hetman wielki koronny»). Na odwrotnej stronie, w sześciu linijkach umieszczono napis (po łacinie): «Oppugnando pro patria succubuit sed posteritati vivere non desiit dec: MDCXX. S∙M∙S» («Walcząc za ojczyznę poległ, lecz dla potomności żyć nie przestał. Umarł w 1620 roku»).

Medalier umieścił swoje imię na dolnej części popiersia: «J. LANG». Nie wiemy o nim dużo. Johann Lewis Lang (Austria, Wiedeń) jest autorem kilku medali poświęconych wybitnym postaciom z dziejów Polski. Jego imię zostało wymienione w katalogu Raczyńskiego, wydanym w 1843 r. we Wrocławiu. Również wiadomo, że w latach 1707–1719 pracował jako mintmaster w Mennicy Moskiewskiej. Unikalny medal, podarowany Muzeum przez wojewodę wołyńskiego, został wykonany w setną rocznicę śmierci Stanisława Żółkiewskiego (1720).

Wojewoda wołyński Henryk Józewski zrezygnował ze stanowiska w kwietniu 1938 r. Prawdopodobnie, właśnie wtedy, przed wyjazdem do Łodzi na identyczne stanowisko, przekazał do Muzeum Wołyńskiego atrybut swojej władzy – pieczęć herbową województwa wołyńskiego.

Informacja: Stanisław Żółkiewski (1547–1620) to działacz wojskowy i polityczny Rzeczypospolitej Polskiej. Pochodził z dawnego rodu szlacheckiego herbu Lubicz. Jego rodzinnym gniazdem było miasto Winniki (od 1603 r. Żółkwa). Karierę rozpoczął jako sekretarz królewski Zygmunta ІІІ Wazy. W latach 1588–1613 był hetmanem polnym koronnym; w 1590–1608 – kasztelan lwowski; 1608–1618 – wojewoda kijowski, starosta barski, kamieniecki, hrubieszowski, jaworowski, rohatyński, kałuski; od 1613 r. – wielki hetman koronny; od 1617 r. – wielki kanclerz koronny. Dowódca wojskowy, biorący udział w wielu kampaniach. Zginął 7 października 1620 r. w bitwie przeciw Turkom pod Cecorą.

Natalia PUSZKAR,
główny kustosz Wołyńskiego Muzeum Krajoznawczego