Nasz kolejny szkic jest poświęcony Olgierdowi Wirpszy – przedsiębiorcy z Równego, który po ustanowieniu władzy sowieckiej dołączył do szeregów Związku Walki Zbrojnej.

Olgierd Wirpsza (w aktach sprawy jego imię zostało zapisane przez funkcjonariuszy NKWD po rosyjsku jako Ольгерт, a nazwisko podano jako Вирбша oraz kilka razy jako Вирбш) urodził się w 1886 r. w Bobrujsku w guberni mińskiej. Jego ojciec, Dominik Wirpsza, pracował jako agent Rosyjskiego Towarzystwa Ubezpieczeń. Wiadomo, że zmarł w 1916 r. Matka, Kazimiera Wirpsza, gospodyni domowa, zmarła w 1923 r. Rodzina Wirpszów wychowywała siedmioro dzieci: Kazimierza (ur. w 1874 r.), Stanisława (ur. w 1880 r.), Bronisława (ur. w 1875 r.), Jana (ur. w 1890 r.), Władysława (rok urodzenia nie jest znany), Zofię (ur. w 1883 r.) i Olgierda. W aktach sprawy archiwalno-śledczej Olgierda Wirpszy wiadomości biograficzne są bardzo skąpe. Możemy się z nich dowiedzieć, że skończył rolniczą szkołę techniczną, pracował w rolnictwie, a w latach 1915–1917 służył w armii carskiej w stopniu podporucznika. W 1919 r. został powołany do Wojska Polskiego, w którym służył w stopniu podporucznika do końca wojny z bolszewikami.

Na początku II wojny światowej bracia Olgierda Kazimierz i Jan mieszkali w Ołyce і żyli z handlu. Bracia Stanisław i Bronisław mieszkali w Gdyni i również zajmowali się handlem. Brat Władysław pracował jako fotograf, a mieszkał w Swierdłowsku przy ulicy Łunaczarskiego 240.

W Równem Olgierd Wirpsza posiadał kilka sklepów i mieszkał przy ulicy Kruczej 11 z żoną Walentyną (c. Wincentego, ur. w 1901 r.) i dziećmi: Zygmuntem (ur. w 1928 r.), Jerzym (ur. w 1931 r.) i Heleną (ur. w 1933 r.).

3 kwietnia 1940 r. Olgierd Wirpsza został aresztowany przez Wydział 3 Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego NKWD w Obwodzie Rówieńskim i osadzony w więzieniu rówieńskim. W czasie aresztowania skonfiskowano mu złotą biżuterię i pieniądze w kwocie 501 złotych 50 groszy, a także 4 carskie ruble i 95 kopiejek w srebrze.

Na pierwszym przesłuchaniu, które odbyło się 5 kwietnia 1940 r., Olgierd Wirpsza przyznał się do tego, że jest członkiem organizacji antysowieckiej Związek Walki Zbrojnej, do której został zwerbowany w pierwszej połowie lutego 1940 r. przez Kazimierza Jaźwińskiego. Werbunek odbył się w mieszkaniu Kazimierza Jaźwińskiego, gdzie on, znając Olgierda Wirpszę jako patriotę, powiedział, że w mieście działa podziemna polska organizacja i zaproponował, że będzie stać na czele jednego z jej oddziałów i zostanie zastępcą Jerzego Krügera. W tym miejscu w aktach śledztwa pojawiają pewne różnice w zeznaniach więźniów. Wiemy już, że sam Kazimierz Jaźwiński i inni członkowie rówieńskiego ośrodka ZWZ nazywali go kierownikiem obwodu działającego w Równem. Natomiast Olgierd Wirpsza w trakcie przesłuchania powiedział, że Kazimierz Jaźwiński kierował nie obwodem, lecz okręgiem, do którego należały tereny od Krzemieńca do Sarn, a na czele organizacji obejmującej miasto Równe stał Jerzy Krüger.

Na polecenie Jerzego Krügera, Olgierd Wirpsza miał zebrać wiadomości o rozmieszczeniu jednostek Armii Czerwonej oraz o wszystkich magazynach z żywnością, mundurami, bronią i amunicją położonych na terenie Równego, a także w Krzemieńcu, Dubnie, Łucku i Sarnach. Ponadto Olgierd Wirpsza musiał znaleźć do swojej piątki zaufane osoby.

Śledczy jednostki Głównego Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego NKWD ZSRR, porucznik bezpieki Połuchin, starał się wyciągnąć od więźnia informacje dotyczące innych członków organizacji. Jednak więzień twierdził, że poza Kazimierzem Jaźwińskim i Jerzym Krügerem nikogo nie zna.

Zgadzając się z aktem oskarżenia, Olgierd Wirpsza w trakcie przesłuchania 10 kwietnia 1940 r. zaznaczył, że nie był aktywnym członkiem podziemia i poleconych mu przez Jerzego Krügera zadań nie wykonał.

Pół roku później, 20 września 1940 r. w konfrontacji z Kazimierzem Jaźwińskim, Olgierd Wirpsza prawie dosłownie powtórzył zeznania złożone na początku kwietnia 1940 r., które potwierdził również Kazimierz Jaźwiński.

W orzeczeniu z 1 października 1940 r. powiedziano: «Wirpsza Olgierd s. Dominika (…) jest oskarżony o to, że (…) przynależał do dowództwa organizacji w mieście Równem, czyli o przestępstwa przewidziane w art. 54-2, 54-11 КК USRR».

Rówieński Sąd Obwodowy, którego wyjazdowe posiedzenie odbyło się w Dubnie 22–23 listopada 1940 r., skazał Olgierd Wirpszę na 10 lat poprawczych obozów pracy i konfiskatę mienia oraz ograniczenie praw obywatelskich na okres trzech lat.

6 grudnia 1940 r. Olgierd Wirpsza skierował do Sądu Najwyższego USRR wniosek kasacyjny o następującej treści: «Decyzją Rówieńskiego Sądu Obwodowego z 22–23/ХI 40 roku zostałem uznany za winnego przestępstw z art. 54-2, 54-11 KK i skazany na 10 lat pozbawienia wolności. Uważam wyrok sądu wobec mnie za zbyt surowy. Uznałem, że jestem winny przestępstwa, ponieważ chociaż formalnie nie przynależałem do organizacji kontrrewolucyjnej, wiedziałem jednak o jej istnieniu i nikogo o tym nie poinformowałem, odwrotnie – rozważałem, czy mam zostać jej członkiem i w ten sposób więc wspierałem organizację kontrrewolucyjną. Przyczyną takiego mojego zachowania było to, że w ciągu 20 lat istnienia byłej Polski byłem wychowywany na polskiego patriotę. W tej chwili, zdaję sobie sprawę z tego, jak niewybaczalnej głupoty dopuściłem się i jakie ciężkie przestępstwo popełniłem wobec Państwa Sowieckiego. Dlatego proszę Sąd Najwyższy o uwzględnienie miary mojego przestępstwa i obniżenie terminu kary do rozmiarów minimalnych».

Według postanowienia Kolegium Kryminalnego Sądu Najwyższego USRR z dnia 7 marca 1941 r. decyzję sądu pozostawiono bez zmian.

W aktach śledztwa, przechowywanych w archiwum w Równem, w oparciu o które napisano ten szkic, zachował się dokument opatrzony klauzulą «Ściśle tajne». 30 czerwca 1950 r. został on wysłany majorowi Gusiewowi, kierownikowi Wydziału 7 Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego w Obwodzie Rówieńskim, a następnie do Zarządu Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego w Obwodzie Bobrujskim na Białorusi. Jego treść brzmi następująco: «W czasie Wojny Ojczyźnianej przeciwko hitlerowskim okupantom, wojska sowieckie na terenie Niemiec wśród innych trofeów zabrały też dokumenty archiwalne organów Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego, które dotyczą m.in. Olgierda Wirpszy, s. Dominika. Prosimy o potwierdzenie zamieszkania Wirpszy w mieście Równem i poinformowanie o tym, jakie konkretne dokumenty o nim są w waszej dyspozycji, ponieważ jest możliwe, że Wirpsza w okresie Wojny Ojczyźnianej mieszkał na terytoriach czasowo okupowanych przez Niemców w poprzednim miejscu swojego zamieszkania i mógł być wykorzystywany przez wywiad niemiecki». Jednak funkcjonariuszom Zarządu MBP w Obwodzie Rówieńskim i Obwodzie Bobrujskim (przypominamy, że Wirpsza urodził się w Bobrujsku) nie udało się ustalić miejsca pobytu Olgierda Wirpszy.

Według postanowienia Prokuratury Obwodu Rówieńskiego z dnia 30 grudnia 1993 r., wobec Olgierda Wirpszy zastosowano art. 1 Ustawy USRR «O rehabilitacji ofiar represji politycznych na Ukrainie» z dnia 17 kwietnia 1991 r.

Poszukując informacji o dalszych losach Olgierda Wirpszy trafiliśmy na stronę internetową Zygmunta Wirpszy, ur. w 1928 r. w Równem, emerytowanego wykładowcy, profesora nadzwyczajnego Uniwersytetu Technologiczno-Humanistycznego im. Kazimierza Pułaskiego w Radomiu (dzisiejsza nazwa uczelni, wcześniej – Wyższa Szkoła Inżynierska, Politechnika Radomska i in.). W odpowiedzi na nasz mail Zygmunt Wirpsza potwierdził, że jest synem naszego bohatera. Dowiedzieliśmy się od niego, że Olgierd Wirpsza wyszedł z sowieckich łagrów po układzie Sikorski-Majski i zaciągnął się do Armii Andersa. Po wojnie trafił do Anglii. Jego rodzina – żona z dziećmi – została deportowana do Kazachstanu. Do kraju wróciła w 1946 r. Zamieszkała we Wrocławiu. Olgierd Wirpsza do Polski wrócił w 1947 r. Pracował w Zakładach Mięsnych. Umarł w roku 1961 r.

CZYTAJ TAKŻE: WSPOMNIENIA ZYGMUNTA WIRPSZY Z WOŁYNIA, SYBERII I KAZACHSTANU. CZĘŚĆ 1: WOŁYŃ

Tetiana SAMSONIUK

P. S.: Tetiana Samsoniuk jest głównym specjalistą Działu Udostępniania Informacji z Dokumentów Państwowego Archiwum Obwodu Rówieńskiego. Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane według akt radzieckich organów ścigania, przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się Czytelnicy, krewni lub bliscy bohaterów naszej rubryki, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.