Z Korca jedziemy autostradą E40 w kierunku Łucka (o wizycie w Korcu pisaliśmy tu). Po około 30 km będzie znak kierujący nas na prawo, do Międzyrzecza Koreckiego (ukr. Wełyki Meżyriczi). Jeszcze 6 km po drodze już nie tak dobrej, ale całkiem znośnej, i wjeżdżamy do wsi.
Tylko czy to wieś? W XVI w. była to dość duża osada należąca do książąt Koreckich, która miała własny zamek i fortyfikacje ziemne. W 1605 r., kiedy Międzyrzec przeszedł w ręce książąt Ostrogskich, miejscowość otrzymała prawa miejskie. Na początku XVIII w. ówczesny właściciel miasteczka, książę Dominik Jerzy Lubomirski, założył w Międzyrzeczu kościół i klasztor pijarów, zaś pijarzy z kolei otworzyli kolegium słynące z wysokiego poziomu kształcenia. Na początku XIX w. gimnazjum stworzone na bazie kolegium konkurowało z Liceum Krzemienieckim. Jego najsłynniejszym absolwentem został Michał Czajkowski (1804–1886), znany jako Sadyk Pasza. Potomek hetmana Iwana Brzuchowieckiego, pisarz, uczestnik powstania listopadowego, kozacki ataman koszowy pod rządami tureckiego sułtana, organizator buntu w Serbii, bojownik o wyzwolenie spod wpływów rosyjskich, a po pewnym czasie gorący zwolennik zjednoczenia Słowian pod berłem rosyjskiego cara Aleksandra II. To bynajmniej nie wszystko, co można powiedzieć o tym człowieku! Czajkowski pozostawił po sobie bogatą spuściznę literacką. Krytycy zaliczają go do najwybitniejszych postaci ukraińskiej szkoły polskiego romantyzmu.
Prawdziwy rozkwit miasteczka przypadł na XVIII–XIX w., odkąd w 1773 r. ziemie te kupił chorąży koronny i starosta owrucki Jan Kazimierz Stecki. Mniej więcej w tym samym czasie osada straciła status miasta. Nowy właściciel w miejscu zamku książąt Koreckich zbudował pałac, stajnie, w których hodowano konie arabskie, osuszył także okoliczne bagna. Ponadto jego syn Józef założył przy pałacu pierwszy na Wołyniu ogród botaniczny z oranżeriami i szklarniami. Pałac słynął ze swoich malowideł, obrazów, mebli, biblioteki. Co roku Steccy sponsorowali naukę trzydziestu utalentowanych młodych szlachciców na Uniwersytecie Warszawskim oraz Wileńskim, a sześciu wysyłali na studia poza granicami Rzeczypospolitej. Tak właśnie traktowali patriotyzm. Założyli także w Międzyrzeczu szpital dla ubogich. Swoim życiem dawali przykład obywatelskiej postawy.
W 1837 r. majątek został skonfiskowany za udział Steckich w powstaniu listopadowym. Tak zaczął się upadek Międzyrzecza. Władze rosyjskie zamknęły liceum, a następnie klasztor. W 1859 r. po długich latach walki sądowej Steckim udało się odzyskać majątek, ale nigdy już nie powrócił do swojej wielkości.
Pałac należał do hrabiów Steckich do 1939 r. do momentu, kiedy wkroczyli sowieci. Budynki i inne mienie natychmiast zostały im skonfiskowane. W pierwszych dniach października 1939 r. hrabia Józef Stecki został aresztowany przez NKWD. Jego żonie udało się wywieźć dwoje dzieci do Lwowa, ale niebawem też została aresztowana i zesłana do Kazachstanu. Dzieci zabrali krewni z Krakowa. Józef Stecki został rozstrzelany w Bykowni w 1940 r., natomiast hrabina Stecka wróciła do Polski w 1946 r.
Naszą wizytę w Międzyrzeczu Koreckim rozpoczęliśmy od kościoła pw. Świętego Antoniego z Padwy, zbudowanego w latach 1720–1725, jak już wspomnieliśmy, przez Lubomirskich. Kościół jest bardzo wysoki. Dawniej znajdował się przy nim klasztor, w którym działało kolegium, a następnie gimnazjum. Obecnie z tego klasztoru niewiele zostało.
Kiedy podeszliśmy do kościoła, był zamknięty na kłódkę. Przez szczeliny zauważyliśmy, że w środku był sprzątany. Ściany są w stosunkowo dobrym stanie, ale dach kompletnie zniszczony. Kościół po raz ostatni był remontowany w 1927 r. przez Steckich. Latem 1943 r. Polacy z Międzyrzecza Koreckiego i sąsiednich wsi szukali w nim schronienia. Nie ominął ich jednak los, który spotkał tysiące ówczesnych mieszkańców Wołynia. Pewnej nocy wieś została zaatakowana przez oddział UPA. Część uciekinierów zamknęła się w kościele, ale obrona nie trwała długo. Liczba ofiar tego ataku wciąż jest nieznana. Pod kościołem znajduje się krzyż z napisem: «Ponowny pochówek szczątków z miejscowego kościoła wsi Wełyki Meżyriczi. 08.11.2014». Nie udało się nam ustalić, czyje szczątki są tam pochowane ponownie – ofiar wydarzeń z lat czterdziestych czy szczątki osób zmarłych wcześniej.
Kościół stał pusty do lat 1990. Wewnątrz zachowały się prawie wszystkie barokowe ołtarze, których w latach 30. XX w. było całkiem sporo, bo aż 11. Kiedy na Wołyniu katolicy zaczęli odzyskiwać świątynie, kościoła w Międzyrzeczu Koreckim nie planowano wykorzystywać w celach religijnych z powodu braku wiernych, dlatego ołtarze przeniesiono do czynnych świątyń. Dwa z nich widzieliśmy już w koreckim kościele Świętego Antoniego z Padwy. Inne trafiły do Ostroga (ołtarz Świętego Antoniego) i Kuniowa. Niestety sancta simplicitas niektórych księży doprowadziła do końca to, czego nie zdołały zrobić władze radzieckie. Wysokie, proporcjonalne do wnętrza kościoła, ołtarze za pomocą słynnej metody Prokrusta przycinano i z poczuciem spełnienia obowiązku (wszak zabytek ocalony i nadal służy katolikom) ustawiano w innych świątyniach. Ech, szkoda słów…
Dolna (w kaplicy) i górna (prezbiterium) części ołtarza w ostrogskim kościele – obie przywiezione z Międzyrzecza Koreckiego. Można sobie wyobrazić, jakiej wysokości był oryginalny ołtarz, gdyby połączyć dolną i górną część oraz dodać jeszcze jedną, która została usunięta, ponieważ okazała się zbędna
Mury i dachy naw porosły już nie tylko trawą, ale także krzakami i drzewami. Kościół – zabytek architektury, o czym świadczy odpowiednia tablica – stopniowo staje się ruiną. Duży niegdyś cmentarz katolicki prawie zniknął z powierzchni ziemi.
Stamtąd ruszamy dalej w poszukiwaniach pałacu. Drogowskazów oczywiście nie ma, wiejska droga w niektórych miejscach jest całkowicie zniszczona. Z dziur w nawierzchni, która kiedyś była asfaltem, wygląda stary bruk. Mijamy niewielki plac (dawny rynek?), jedziemy w dół do przystanku autobusowego. Stamtąd widzimy wzgórze, a na nim budynek z kolumnami, przed którym stoi typowy radziecki pomnik ofiar II wojny światowej. Pomalowany na biało. Samochód zostawiamy na dole przy prawie wyschniętym stawie i ruszamy alejką do pałacu Steckich. Jak później dowiedzieliśmy się z publikacji historycznych, w tym stawie jeszcze w latach 30. XX w. hodowano pstrągi.
Aleja prowadząca do pałacu. Spod trawy wystaje stary bruk
Po II wojnie światowej w pałacu urządzono szkołę. Obecnie na terenie zabytku działa Szkoła I–II Stopnia posiadająca również internat. Widoczne jest, że są prowadzone jakieś prace remontowe, ale najwyraźniej nie są one wystarczające. Pałac w stylu klasycystycznym jest interesujący m.in. z tego powodu, że oprócz budynku głównego zachowały się również obie oficyny połączone z zasadniczym budynkiem zadaszonymi galeriami w kształcie łuku, ocalały również pozostałości bramy wjazdowej.
Pozostałości bramy wjazdowej i parku
O ogólnym stanie obiektu świadczy fakt, że jedna z tych galerii zawaliła się na krótko przed naszym przyjazdem. Zaskoczyło nas również to, że mimo niewyremontowanego dachu, będącego w stanie krytycznym, na parterze wymieniono okna. Na plastikowe, bo jak inaczej. Pałac wciąż jest piękny, z fascynującymi fasadami, ale bardzo bolesne jest obserwowanie jego powolnego upadku.
Kończymy zwiedzanie Międzyrzecza Koreckiego. Kolejnym punktem na naszej trasie będzie Niewirków.
Widok na kościół Świętego Antoniego ze starego szlaku na Niewirków
Tekst i zdjęcia: Anatolij OLICH
CZYTAJ TAKŻE:
