Ocaleni od zapomnienia: Władysław Kędzierski
Artykuły

Kontynuując cykl artykułów o działaczach zdołbunowskiego powiatowego ośrodka Związku Walki Zbrojnej – 2 proponujemy uwadze naszych Czytelników szkic biograficzny Władysława Kędzierskiego, którego Rówieński Sąd Obwodowy skazał na karę śmierci za podziemną antysowiecką działalność.

Władysław urodził się w 1901 r. w miejscowości Puliny w powiecie żytomierskim w rodzinie Jana i Julii Kędzierskich. Jego ojciec pracował w Fabryce Porcelany w Dołbyszu (obecnie rejon baranowski w obwodzie żytomierskim; w latach 1927–1935 ta miejscowość nazywała się Marchlewsk). W zakładzie założonym w pierwszej połowie XIX wieku, na początku XX wieku panowały okropne warunki pracy. 200 robotników pracowało po 14–16 godzin z rzędu i mieszkało w zimnych barakach. Trudno więc się dziwić, że Jan Kędzierski zmarł przedwcześnie, w 1930 r. Matka opiekowała się dziećmi, prowadziła gospodarstwo domowe. Zmarła w 1937 r. Młodsza siostra Władysława – Maria, po ślubie nosiła nazwisko Rogowska (ur. w 1905 r.), na początku II wojny światowej mieszkała w Stanach Zjednoczonych.

Niestety, nic nie wiemy o tym, gdzie zdobywał wykształcenie podstawowe. Przed rozpoczęciem studiów w Państwowym Instytucie Pedagogicznym w Warszawie pracował jako nauczyciel. Po studiach w 1936 r. wraz z żoną Marią (c. Walentego, ur. ok. 1900 r.), która także była nauczycielką, oraz z dwojgiem dzieci: synem Maciejem (ur. w 1925 r.) i córką Barbarą (ur. ok. 1927 r.), zamieszkał w Równem. W tym samym roku dostał odznaczenie od polskiego rządu za wieloletnią działalność pedagogiczną. W latach 1936–1938 pracował jako podinspektor szkół powszechnych w powiecie rówieńskim. W kwietniu 1938 r. rodzina przeniosła się do Zdołbunowa, gdzie Władysław dostał podobne stanowisko. Razem z żoną kontynuowali działalność pedagogiczną w jednej ze zdołbunowskich szkół. Po przyjściu sowietów Władysław pracował jako nauczyciel w Niepełnej Szkole Średniej nr 1 w Zdołbunowie.

W 1936 roku Władysław Kędzierski poznał Stanisława Bąka. Był nie tylko jego kolegą w pracy, ale też przyjacielem, osobą wyznającą podobne poglądy, dlatego przyjął propozycję o przyłączeniu się do działalności polskiego podziemia w powiecie zdołbunowskim. W niedzielę 26 maja 1940 r. po mszy św. w kościele Władysław przyszedł na zebranie aktywu zdołbunowskiego powiatowego ośrodka ZWZ. W tym dniu złożył przysięgę na wierność ZWZ i przyjął pseudonim Wyrzug.

W szkicach biograficznych, które ukazały się w poprzednich numerach «Monitora Wołyńskiego», wspominaliśmy o tym, że po podporządkowaniu Szarych Szeregów w Zdołbunowie Związkowi Walki Zbrojnej – 2, organizacja była rozbudowywana wg schematu: kierownik, zastępca i cztery referaty (organizacyjny, bojowy, gospodarczy, polityczny). Władysław stał na czele politycznego referatu, który miał propagować wśród polskiej ludności idee ZWZ, gromadzić informacje o nastrojach wśród lokalnej ludności oraz o innych organizacjach podziemnych, po odnalezieniu których należało czynić wszystko, aby połączyć je w jedną potężną organizację. Władysław niejednokrotnie rozmawiał ze Stanisławem Bąkiem na temat uzupełnienia kadrowego podziemia polskiego. Mając przed sobą zadanie założenia ośrodków ZWZ w tych miejscowościach powiatu zdołbunowskiego, gdzie pozostała jeszcze polska ludność, działacze podziemia doszli do wniosku, że muszą zwerbować nauczyciela ze wsi Zdołbica Antoniego Łukarzewskiego. Uczynili to pod koniec maja 1940 r. W tym samym czasie zwerbowali urzędnika Leona Rogowskiego, dyrektora szkoły w Glińsku Longina Bochańczyka oraz nauczyciela z tej szkoły Tadeusza Kowalskiego. Naturalnym było to, że Władysław działał przede wszystkim w środowisku zawodowym. Zdecydował się m.in. na otwartą rozmowę o przywróceniu niepodległości Polski z nauczycielami szkoły nr 1 w Zdołbunowie Stanisławem Petrykowskim oraz Marią Korzeniowską.

Po masowych deportacjach ludności polskiej w głąb ZSRR, które mających miejsce zimą i wiosną 1940 r. nauczyciel Stanisław Milewski zainicjował w Zdołbunowie zbiórkę pieniędzy dla wsparcia rodzin, które nie miały środków do życia. Kiedy Milewskiemu udało się nielegalnie przedostać do Generalnego Gubernatorstwa, zbiórkę pieniędzy kontynuował Władysław Kędzierski. Zebrane środki przekazał Polakom ze Zdołbunowa, których zesłano do Kazachstanu.

Władysław Kędzierski został aresztowany 15 czerwca 1940 r., po przesłuchaniu Stanisława Bąka, którego aresztowano 13 czerwca. W trakcie aresztowania skonfiskowano u niego dziewięć tomów utworów Józefa Piłsudskiego oraz dwie mapy. Ponieważ nie były one dowodami rzeczowymi i nie miały żadnej wartości materialnej, na podstawie decyzji śledczego jednostki NKWD sierżanta bezpieki Charytonowa zostały spalone, o czym sporządzono odpowiedni raport. Podczas przeszukania znaleziono także chusteczkę, lusterko, grzebień i portmonetkę, które oddano do przechowalni. W trakcie postępowania śledczego Władysław Kędzierski przebywał w więzieniu NKWD w Równem. Na pierwszym przesłuchaniu potwierdził, że był członkiem ZWZ od maja 1940 r. W tym momencie śledztwa były już znane nazwiska większości działaczy zdołbunowskiego ośrodka ZWZ.

Na posiedzeniu Rówieńskiego Sądu Obwodowego, które miało miejsce 13–15 listopada 1940 r. oskarżony Władysław Kędzierski powiedział w ostatnim słowie: «Wiem, że powinienem ponieść karę za moje winy, ale proszę zwrócić uwagę na to, że życie moje było trudne, pracowałem ciężko. Lubię swoją pracę w szkole, lubię dzieci i chciałbym wrócić do pracy w szkole, żeby móc służyć dzieciom i społeczeństwu».  Decyzją sądu Władysław Kędzierski został oskarżony według art. 54–2, 54–11 КК USRR oraz skazany na karę śmierci.

W obronie więźnia stanął członek Kolegium Adwokatów P. Ferapontow. Po rozpatrzeniu wniosku kasacyjnego złożonego przez niego w Najwyższym Sądzie USRR w dniu 22 listopada 1940 r. wyrok Rówieńskiego Sądu Obwodowego pozostał jednak bez zmian. Świadczy o tym uchwała Kolegium Kryminalnego Najwyższego Sądu od 30 grudnia 1940 r.

Wniosek o ułaskawienie Władysława Kędzierskiego został rozpatrzony na posiedzeniu Prezydium Rady Najwyższej ZSRR, w trakcie którego zamieniono wyrok śmierci na 10 lat pozbawienia wolności w obozach pracy i 5 lat ograniczenia praw obywatelskich oraz konfiskatę mienia.

Według decyzji Rówieńskiej Prokuratury Obwodowej z dnia 3 lipca 1993 r., wobec Władysława Kędzierskiego zastosowano art. І Ustawy USRR «O rehabilitacji ofiar represji politycznych na Ukrainie» z dnia 17 kwietnia 1991 r.

Tetiana SAMSONIUK

P. S.: Tetiana Samsoniuk jest głównym specjalistą Działu Udostępniania Informacji z Dokumentów Państwowego Archiwum Obwodu Rówieńskiego. Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane według akt radzieckich organów ścigania, przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się Czytelnicy, krewni lub bliscy bohaterów naszej rubryki, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.

Powiązane publikacje
Ocaleni od zapomnienia: Józef Afent
Artykuły
Nasz kolejny szkic jest poświęcony Józefowi Afentowi, starszemu policjantowi ІІ komisariatu policji w Równem aresztowanemu przez władze radzieckie następnego dnia po ich wkroczeniu na tereny II Rzeczypospolitej.
21 września 2022
Ocaleni od zapomnienia: Jerzy Tołwiński
Artykuły
Jerzy Tołwiński z Równego był jednym z wielu polskich policjantów represjonowanych przez władze radzieckie w latach 1939–1941. W 1940 r. został skazany na osiem lat poprawczych obozów pracy z powodu służby w «polsko-pańskiej» policji.
09 września 2022
Ocaleni od zapomnienia: Władysław Śliwiński
Artykuły
Jednym z bohaterów książki «Związek Walki Zbrojnej – 1 w Równem. 1939–1941» wydanej niedawno przez redakcję «Monitora Wołyńskiego» był Władysław Śliwiński. Na początku 1941 r. za konspiracyjną działalność antyradziecką został skazany na 10 lat pozbawienia wolności w poprawczych obozach pracy.
25 sierpnia 2022
Ocaleni od zapomnienia: Bolesław Chyl
Artykuły
Kolejny szkic w cyklu o polskich policjantach represjonowanych przez władze radzieckie w latach 1939–1941 został poświęcony Bolesławowi Chylowi z Klewania. W listopadzie 1939 r. Trybunał Wojskowy 5 Armii Frontu Ukraińskiego skazał go na rozstrzelanie, ponieważ był policjantem i w czasach II Rzeczypospolitej «zatrzymywał komunistów».
19 lipca 2022
Antoni Maciejewski: ciąg dalszy historii
Artykuły
17 lipca 1944 r. w bitwie pod Ankoną we Włoszech zginął urodzony w Równem Antoni Maciejewski. Zanim zaciągnął się do Armii Andersa, był więźniem sowieckich łagrów, do których trafił za udział w polskiej konspiracji.
17 lipca 2022
Ocaleni od zapomnienia: Edmund Kastner
Artykuły
Kolejny szkic w cyklu o funkcjonariuszach polskiej Policji Państwowej represjonowanych przez władze radzieckie w latach 1939–1941 jest poświęcony Edmundowi Kastnerowi – policjantowi z Klewania. Na początku 1940 r. razem z kolegami i konfidentami został oskarżony o «aktywną działalność przeciw ruchowi rewolucyjnemu» і «przygotowanie zbrojnego powstania», a następnie rozstrzelany.
04 lipca 2022
«Ci ludzie chodzili tymi samymi ulicami, co ja». Zaprezentowano książkę o polskim podziemiu w Równem
Artykuły
«Jest to książka o kwestii wyboru. Podobnie jak przed nami, Ukraińcami, obecnie stoi wybór zaangażować się w walkę o niepodległość czy szukać bezpiecznego miejsca, zostać wolontariuszem czy kolaborantem, tak Polacy w 1939 r. stali przed tym samym wyborem» – powiedziała Tetiana Samsoniuk, autorka publikacji «Związek Walki Zbrojnej – 1 w Równem. 1939–1941».
11 czerwca 2022
Ocaleni od zapomnienia: Władysław Jakuszewski
Artykuły
W okresie międzywojennym Władysław Jakuszewski pracował w policji w Równem, Kowlu, Dubnie i Zdołbunowie. Został aresztowany przez NKWD w listopadzie 1939 r., a w marcu 1941 r. za «aktywną działalność przeciw ruchowi rewolucyjnemu» został skazany na osiem lat poprawczych obozów pracy.
27 maja 2022
Ocaleni od zapomnienia: Stefan Jarząbkowski
Artykuły
Stefan Jarząbkowski, policjant z Glińska Czeskiego na Rówieńszczyźnie, jest bohaterem kolejnego szkicu o funkcjonariuszach polskiej Policji Państwowej, którzy doznali represji ze strony reżimu sowieckiego.
18 marca 2022