Kontynuując cykl artykułów poświęconych polskiej organizacji konspiracyjnej Związek Walki Zbrojnej – 1 działającej na Ukrainie Zachodniej w latach 1940–1941 proponujemy naszym Czytelnikom szkic biograficzny o Antonim Maciejewskim.

Na wstępie chcemy podkreślić, że nie o wszystkich osobach, które doznały sowieckich represji, da się znaleźć obszerne informacje. W wielu przypadkach przechowywane w archiwach akta śledztwa, które są głównym źródłem naszych badań, zawierają wyłącznie krótkie wiadomości o aresztowanych, szczególnie w sytuacji, gdy śledczy nie potrzebowali udowodnienia «winy» aresztowanego. Dotyczy to również funkcjonariuszy polskiej policji państwowej, którzy byli zaliczani do szczególnej kategorii «przestępców» – za winnych przestępstw uznani byli jeszcze przed okupacją Ukrainy Zachodniej przez reżim bolszewicki.

Jeśli chodzi o Antoniego Maciejewskiego (w aktach sprawy jego nazwisko zostało zapisane przez funkcjonariuszy NKWD po rosyjsku jako Мациевский), to w aktach śledztwa zachowały się bardzo skąpe informacje o jego życiu prywatnym. Z ankiety aresztowanego dowiadujemy się, że urodził się w 1909 r. w Równem, gdzie mieszkał przy ulicy Kościuszki 21. Jego ojciec, Czesław Maciejewski (s. Antoniego, ur. ok. 1871 r.) pracował jako listonosz. Matka, Marcelina Maciejewska (ur. ok. 1875 r.), wychowywała dzieci i prowadziła dom.

W 1931 r. Antoni Maciejewski ukończył gimnazjum. Wiadomo, że w 1940 r. jego ojciec był emerytem, siostra Maria, po ślubie Zielińska (ur. ok. 1892 r.), mieszkała w Równem przy ulicy Idzikowskiego, pracowała w szpitalu we wsi Tiutkowicze. Siostra Anna, po ślubie Sztandera (ur. w 1904 r.) mieszkała razem z rodzicami przy ulicy Kościuszki 21 i była gospodynią domową. Antoni Maciejewski nie był żonaty. Po ustanowieniu władzy sowieckiej zatrudnił się jako kierowca na Budowie nr 1 NKWD.

17 marca 1940 r. Antoni Maciejewski został aresztowany przez Wydział 3 Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego NKWD w Obwodzie Rówieńskim i osadzony w rówieńskim więzieniu NKWD. W czasie rewizji i aresztowania skonfiskowano mu książeczkę wojskową, prawo jazdy, zaświadczenie o ukończeniu kursu kierowców, dowód osobisty, zdjęcie i 56 kartek różnej korespondencji.

1 kwietnia 1940 r. oskarżono go o to, że jest członkiem antysowieckiej organizacji powstańczej, na co więzień odpowiedział, że do winy się nie przyznaje i że nigdy nie należał do antysowieckiego podziemia.

10 czerwca odbyła się konfrontacja Antoniego Maciejewskiego i Tadeusza Stańczyka (więcej o nim opowiemy w jednym z następnych numerów MW), który również został aresztowany w śledztwie dotyczącym ZWZ–1. W trakcie konfrontacji ujawniło się, że Antoni był związany z młodzieżową organizacją podziemną, działającą w Równem. Okazało się, że w styczniu 1940 r. (według innych źródeł, na początku marca) przyszedł on do mieszkania Tadeusza Stańczyka przy ulicy Nowej 5. Stańczyk, mimo że przed tym spotkaniem nie był znajomym Antoniego, w obecności Bolesława Łukowskiego i Stefańskiego (imię nie jest nam znane) starał się go namówić, by wstąpił do organizacji młodzieżowej, która przygotowywała powstanie przeciw władzom sowieckim. Chłopcy omawiali przygotowania do zbrojnego napadu na oddział banku państwowego w Równem w celu uzyskania środków na potrzeby organizacji. Antoni Maciejewski zapewnił śledczych, że odmówił przyłączenia do tej organizacji, argumentując to tym, że Tadeusz Stańczyk był uczniem, a on – dorosłym mężczyzną. Wtedy też polecił chłopcom, aby byli bardziej ostrożni w swoich działaniach, żeby nie trafić w ręce organów ścigania.

5 lipca 1940 r. na dodatkowym przesłuchaniu Jana Jaźwińskiego śledczy zapytał, czy ten nie zna Antoniego Maciejewskiego. Wtedy okazało się, że Jaźwiński poznał Maciejewskiego w 1935 r., w czasie ich wspólnej pracy w Rówieńskim Starostwie Powiatowym. Po ustanowieniu władzy sowieckiej mężczyźni spotykali się dość często. Mniej więcej w lutym 1940 r., w trakcie kolejnego spotkania w mieszkaniu Jana Jaźwińskiego, znając Antoniego jako polskiego patriotę, Jan powiedział mu o istnieniu podziemnej organizacji. Wtedy też zaproponował mu zorganizowanie oddziału sanitariuszy, który będzie potrzebny w czasie powstania zbrojnego. Dowiedziawszy się, że Antoni Maciejewski uczy się na kursie dla kierowców, Jan Jaźwiński stwierdził, że będzie on przydatny jako kierowca.

Na tym przesłuchaniu Jan Jaźwiński powiedział, że Antoni Maciejewski nie dał jednoznacznej zgody na dołączenie do szeregów organizacji. Jeśli chodzi o oddział sanitariuszy, to poprosił o czas na zastanowienie się, którzy zaufani ludzie mogą być zaangażowani do tej pracy. Śledczy nalegał, aby Jan Jaźwiński potwierdził, że Antoni Maciejewski jest ważnym członkiem organizacji, ponieważ otrzymał konkretne zadanie, na co ten odpowiedział: «Chciałem zwerbować Maciejewskiego do Związku Walki Zbrojnej, dlatego otrzymał ode mnie polecenie jako kandydat do organizacji».

Wyrokiem Rówieńskiego Sądu Obwodowego wydanym w trakcie wyjazdowego posiedzenia 22–23 listopada w Dubnie oraz dodatkowego posiedzenia w dniach 17–18 stycznia 1941 r., Antoni Maciejewski został skazany z art. 54-2, 54-11 КК USRR na sześć lat więzienia w obozach pracy, pozbawienie praw obywatelskich na pięć lat i konfiskatę mienia. Zatem, radziecka Temida ukarała Antoniego Maciejewskiego za to, że nie donosił, ponieważ nigdy nie znaleziono dowodów przynależności Antoniego do ZWZ i młodzieżowej organizacji podziemnej.

W aktach śledztwa zachował się dokument opatrzony klauzulą «Ściśle tajnie» i sporządzony w czerwcu 1950 r., w którym majora Gusiewa, kierownika Wydziału 7 Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego w Obwodzie Rówieńskim prosi się o potwierdzenie, czy Antoni Maciejewski mieszka w Równem.

Kolejny dokument w aktach śledztwa, sporządzony w październiku 1950 r., brzmi następująco: «Ustalono, że w Równem przy ul. Ostrowskiego (byłej ul. Kościuszki), w domu nr 21 zarówno w okresie pańskiej Polski oraz w okresie okupacji niemieckiej mieszkał Czesław Maciejewski, mający 60 lat, z pochodzenia Polak, emeryt (innych wiadomości o nim nie posiadamy). Syn Cz. Maciejewskiego, Antoni Maciejewski rzeczywiście w 1940 r. został aresztowany przez organy NKWD i zesłany poza tereny obwodu, skąd nigdy nie powrócił. W czasie okupacji niemieckiej Cz. Maciejewski mieszkał pod wskazanym adresem razem z żoną i młodszym synem. W 1945 r. Cz. Maciejewski razem z rodziną przeniósł się na stałe do Polski».

Według postanowienia Prokuratury Obwodu Rówieńskiego z dnia 18 stycznia 1994 r., wobec Antoniego Maciejewskiego zastosowano art. 1 Ustawy USRR «O rehabilitacji ofiar represji politycznych na Ukrainie» z dnia 17 kwietnia 1991 r.

Poszukując informacji o dalszych losach bohatera tego szkicu, znaleźliśmy na stronie polskiecmentarzewewloszech.eu wpis o tym, że zginął on we Włoszech 17 lipca 1944 r. i jest pochowany na polskim cmentarzu w Loreto. Daje to nam podstawy do przypuszczenia, że Antoni Maciejewski wyszedł z sowieckich łagrów po układzie Sikorski-Majski i opuścił Związek Radziecki wraz z Armią Andersa.

Tetiana SAMSONIUK

P. S.: Tetiana Samsoniuk jest głównym specjalistą Działu Udostępniania Informacji z Dokumentów Państwowego Archiwum Obwodu Rówieńskiego. Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane według akt radzieckich organów ścigania, przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się Czytelnicy, krewni lub bliscy bohaterów naszej rubryki, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.