W pierwszych miesiącach po ustanowieniu władzy sowieckiej na Ukrainie Zachodniej do więzień trafiło wielu nauczycieli z polskich szkół, których traktowano jako «elementy społecznie niebezpieczne». Nasz kolejny szkic poświęcony jest Marianowi Stawiarzowi, nauczycielowi ze szkoły nr 6 i 14 w Równem.

 Marian Stawiarz urodził się w 1905 r. we wsi Wał-Ruda (obecnie w powiecie tarnowskim w województwie małopolskim) w rodzinie Franciszka (s. Michała, ur. w 1878 r.) i Marii (c. Feliksa, ur. w 1885 r.) Stawiarzów. Ojciec Mariana był nauczycielem, matka zajmowała się gospodarstwem i wychowaniem trojga dzieci: Mariana, Wandy (ur. w 1912 r.) i Janiny (po ślubie Wolna, ur. w 1914 r.). Wiadomo, że mąż Janiny był lekarzem i przed II wojną światową mieszkał z nią w Żarach.

W 1914 r. Marian Stawiarz ukończył cztery klasy szkoły powszechnej i w tymże roku wyjechał do Tarnowa. Tam kontynuował naukę w gimnazjum, które ukończył w 1922 r. Wykształcenie wyższe zdobył w 1930 r. ukończywszy Wydział Filozoficzny Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. W czasie studiów był członkiem Towarzystwa Wzajemnej Pomocy Uczniów Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prawie pięć lat po ukończeniu studiów Marian nie mógł znaleźć pracy i był na utrzymaniu rodziców. W 1935 r. znalazł wreszcie wolne miejsce w jednej ze szkół w Równem na Wołyniu i rozpoczął pracę jako nauczyciel języka polskiego.

Marian Stawiarz nie był żonaty, nie posiadał własnego mieszkania, dlatego wynajmował stację przy ulicy Księdza Skorupki 14 (za czasów sowieckich – ulica Czapajewa). Od 15 lutego 1940 r. pracował jako nauczyciel w rówieńskiej szkole nr 14.

21 marca 1940 r. Marian Stawiarz trafił do więzienia NKWD w Równem. Został oskarżony o to, że «był członkiem polskiej organizacji nacjonalistycznej (ZWZ – przyp. aut.)…, a także prowadził agitację antysowiecką i rozpowszechniał antysowieckie ulotki (komunikaty)». Więzień przyznał się do winy tylko w tej części oskarżenia, która dotyczyła agitacji antysowieckiej i rozpowszechniania ulotek, natomiast kategorycznie zaprzeczał o swojej przynależności do polskiego podziemia.

Wersja śledztwa dotycząca udziału Mariana Stawiarza w konspiracji polskiej powstała wskutek zeznań Jana Kopczyńskiego, który w czasie przesłuchań, a później również podczas konfrontacji przeprowadzonej 18 maja 1940 r. stwierdził, że powiedział przyjacielowi o działalności polskiej organizacji podziemnej w Równem.

Jeśli chodzi o oskarżenie o agitację antysowiecką, to pojawiło się ono po tym, jak w trakcie aresztowania Mariana Stawiarza zostały mu skonfiskowane ulotki. Później okazało się, że ulotki, które zostały uznane za dowody rzeczowe w postępowaniu karnym, Marian otrzymał w październiku 1939 r. od Tomczaka (imię nie jest znane, nauczyciel Szkoły Powszechnej im. Henryka Sienkiewicza, wiek 26–27 lat, szatyn, wysokiego wzrostu) i rozpowszechniał je nie jako członek podziemia, ale jako polski patriota. Jedną z drukowanych ulotek oraz inną ulotkę, przepisaną przez niego odręcznie, na początku listopada dał przeczytać Oldze Żurawlowej, a także Janowi Kopczyńskiemu, braciom Jerzemu i Józefowi Rykowskim, kiedy spotykali się podczas gry w karty w domu Rykowskich.

Świadkiem w sprawie Mariana Stawiarza był Oleksandr Czub s. Mikołaja, kierownik działu finansowego 229 pułk konwojowy Wojsk Konwojowych NKWD ZSRR, który podobnie jak Marian wynajmował mieszkanie u Olgi Żurawlowej. Właśnie Oleksandrowi Czubowi kobieta pokazała ulotkę otrzymaną od Mariana. «…Żurawlowa powiedziała mi, że oryginału ulotki dać nie może, a może tylko użyczyć kopii właśnie dlatego, że każdego dnia sprawdza ją Marian Stawiarz… Dowiedziawszy się o tym postanowiłem nie brać tych ulotek od Żurawlowej, bo przez to mogłem zepsuć całą sprawę» – powiedział świadek.

W lipcu 1940 r. śledczy prowadzący sprawę Stawiarza próbował sprawdzić wiarygodność informacji o przechowaniu broni w gimnazjum Związku Osadników, które znajdowało się na Grabniku. Marian Stawiarz został oskarżony o to, że wiedział o broni. Więzień jednak zapewnił, że słyszał tylko plotki od innych osób, m.in. również o tym, że pod sceną gimnazjum osadnicy ukryli instrumenty muzyczne orkiestry dętej.

Decyzją Kolegium Specjalnego NKWD ZSRR z dnia 2 listopada 1940 r. Marian Stawiarz został skazany z art. 54-2, 54-10 cz. І i 54-11 КК USRR na pięć lat pozbawienia wolności w obozach pracy. Karę odbywał w obozie «Iwdelłag».

Według postanowienia Prokuratury Obwodu Rówieńskiego z dnia 31 lipca 1989 r. wobec Mariana Stawiarza s. Franciszka zastosowano art. І Rozporządzenia Prezydium Rady Najwyższej ZSRR z dnia 16 stycznia 1989 r. «O dodatkowych przedsięwzięciach dotyczących odnowienia sprawiedliwości wobec ofiar represji, mających miejsce w latach 30–40 – na początku lat 50».

Dalsze losy Mariana Stawiarza nie są nam znane.

W trakcie poszukiwań informacji o bohaterze tej publikacji znaleźliśmy na stronie www.findagrave.com, informację o tym, że w katolickiej części cmentarza Doulab w Teheranie w 1942 r. został pochowany Marian Stawiarz ur. w 1905 r. Możemy tylko przypuszczać, że jest to bohater tego szkicu i że po Układzie Sikorski-Majski trafił on do Armii Andersa, a następnie zmarł w trakcie stacjonowania jej w Iranie.

Tetiana SAMSONIUK

P. S.: Tetiana Samsoniuk jest głównym specjalistą Działu Udostępniania Informacji z Dokumentów Państwowego Archiwum Obwodu Rówieńskiego. Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane według akt radzieckich organów ścigania, przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się Czytelnicy, krewni lub bliscy bohaterów naszej rubryki, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.