W cyklu artykułów o polskich nauczycielach, represjonowanych przez władze radzieckie w latach 1939–1941, proponujemy Państwa uwadze szkic biograficzny o Mechelu Glassie – dyrektorze Szkoły Żydowskiej nr 3 w Korcu.

Mechel Glass (w aktach NKWD jego imię zostało zapisane jako Michaił, – red.) urodził się w 1893 r. w Zborowie na Tarnopolszczyźnie w rodzinie właściciela fabryki wód mineralnych Mojżesza Glassa. Ojciec zmarł w 1908 r. O matce wiadomości nie ma, wiemy tylko, że zmarła w 1926 r. Mechel miał dwóch braci, Henryka (ur. w 1883 r.) i Joachima (ur. w 1891 r.) oraz siostrę Różę (ur. w 1885 r.). Na początku II wojny światowej Henryk, który był dyrektorem fabryki siatek gazowych i Róża, która prowadziła dom i wyszła za mąż za Szymona Jonasa, mieszkali we Lwowie przy ulicy Króla Leszczyńskiego 11а. Joachim mieszkał w Zborowie, gdzie pracował jako urzędnik w sądzie.

Na ojcowiźnie Mechel Glass mieszkał do 1905 r. Następnie ukończył gimnazjum we Lwowie, a w 1922 r., po odbyciu służby wojskowej, podjął studia na Wydziale Fizyki i Matematyki Uniwersytetu Lwowskiego, gdzie studiował przez dwa lata.

W 1915 r., gdy Mechel Glass uczęszczał do ósmej klasy gimnazjum, został zmobilizowany na wojnę. Służył w 15 Pułku Piechoty Cesarstwa Austriackiego. 24 czerwca 1918 r. trafił do niewoli włoskiej, gdzie przebywał do 20 listopada 1919 r. Następnie został skierowany do Lwowa. Tam go zmobilizowano do szeregów 35 Pułku Piechoty Wojska Polskiego, gdzie służył w stopniu podporucznika. Pełnił funkcję oficera-instruktora, uczył nowicjuszy przysposobienia wojskowego. Jego jednostka przygotowywała żołnierzy do wyjazdu na wojnę polsko-bolszewicką.

Od 8 grudnia 1919 r. Mechel Glass uczestniczył w kursie jazdy konnej, odbywającym się w 5 Pułku Ułanów w Garwolinie. Następnie trafił na wojnę polsko-bolszewicką. Od 3 kwietnia 1920 r. do 9 grudnia 1921 r. służył w VI Batalionie Etapowym, który miał bronić tyłów linii komunikacyjnych. Dowodząc osobnym plutonem Mechel Glass trafił do Równego, które znajdowało się wówczas w strefie walk Wojska Polskiego przeciw Armii Czerwonej. Pod koniec listopada 1921 r. nazwę Batalionu Etapowego zmieniono na Batalion Celny, w związku z czym zmieniły się też zadania stojące przed tą jednostką. Od tej pory miała ona bronić granicy państwowej Polski w okolicach Korca. Mechel był dowódcą do spraw składu osobowego, gospodarczych i zaopatrzenia batalionu.

W grudniu 1921 r. Mechel Glass został zdemobilizowany. Otrzymał wówczas w Kowlu zaświadczenie o tym, że jako żołnierz uczestniczący w wojnie polsko-bolszewickiej ma prawo do otrzymania ziemi o powierzchni 30 ha. Po przybyciu do miejsca stałego zamieszkania nie otrzymał jednak gruntów od władz lokalnych, mimo że posiadał odpowiednie dokumenty. Później, w czasie przesłuchania, tę sytuację Mechel Glass tłumaczył w następujący sposób: «…Nie uzyskałem tej ziemi oficjalnie, nie wiem, z jakich powodów, ale być może nie otrzymałem osady dlatego, że jestem Żydem. Ten papier z 1921 r. zachował się u mnie tylko jako papier».

W 1921 r. Mechel Glass przybył do Korca i zamieszkał w domu przy ul. Rzeźnickiej 16. Najpierw został nauczycielem, a w 1928 r. – dyrektorem szkoły.

W 1923 r. awansował do rangi porucznika. W 1929 r. nagrodzono go Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości, w 1933 r. – Srebrnym Krzyżem Zasługi za sumienną pracę nauczycielską, w 1934 r. – Medalem Pamiątkowym za Wojnę 1918–1921, a w 1938 r. – Brązowym Medalem za Dziesięcioletnią Służbę.

Na początku II wojny światowej z powodu braku karty mobilizacyjnej Mechel Glass uniknął powołania na front. Po wkroczeniu Armii Czerwonej kontynuował pracę na swoim stanowisku. Jak powiedział w czasie przesłuchania, wskutek zmiany władzy zmieniono program szkolny i szkoła z polskiej stała się żydowską.

Wiadomo, że Mechel był członkiem Bezpartyjnego Bloku, płacił co miesiąc 50 groszy składek, a także Związku Nauczycielstwa Polskiego.

Jego żona Brucha (c. Mejera, ur. w 1904 r.), gospodyni domu, w 1940 r. razem z dziećmi – synem Mojżeszem (ur. w 1929 r.) i córką Miriam (ur. w 1924 r.) mieszkała w Równem przy ulicy Dubieckiego 18.

10 kwietnia 1940 r. Mechel Glass został aresztowany przez funkcjonariuszy Korzeckiego Oddziału Rejonowego NKWD. W czasie śledztwa przebywał w więzieniu w Równem.

Ponieważ więzień miał zezwolenie na poruszanie się w strefie przygranicznej w porze wieczorowej i nocnej, podejrzewano go o współpracę z wywiadem polskim, w dodatku miał doświadczenie pracy w służbie granicznej. Podobne zaświadczenia mieli jednak wszyscy polscy urzędnicy państwowi i pracownicy samorządów lokalnych, mieszkający w miasteczkach na pograniczu z USRR, dlatego ten argument okazał się mało przydatny dla oskarżenia.

Oskarżano go także o «wspieranie rozwoju polskiego państwa burżuazyjnego» i o to, że uważał się za Polaka. Mechel Glass wyjaśniał to w następujący sposób: «…był taki czas, że ja, z narodowości i wyznania Żyd, uważałem się za Polaka, zostało to wpisane do dokumentu wojskowego, że z narodowości jestem Polakiem, a z wyznania Żydem». Podobnie jak większość polskich nauczycieli, Mechel Glass został oskarżony o to, że ograniczał prawa przedstawicieli grup narodowościowych, wymagał, by w szkole rozmawiano wyłącznie po polsku. Na ten zarzut odpowiedział, że prosił, aby dzieci robiły ćwiczenia w języku polskim, ponieważ chodziły do szkoły polskiej, gdzie językiem nauczania był wyłącznie polski.

W końcowym wniosku z 9 września 1940 r. Mechel Glass został oskarżony również o to, że «…w latach 1932–34 był członkiem polskiej partii burżuazyjnej BB. Będąc polskim patriotą do ostatniego dnia upadku Polski umacniał system burżuazyjny…».

Decyzją Kolegium Specjalnego NKWD ZSRR z dnia 10 lutego 1941 r. Mechela Glassa uznano za «aktywnego przeciwnika ruchu rewolucyjnego» i skazano z art. 54-13 КК USRR na osiem lat pozbawienia wolności w obozach pracy.

Dalsze losy Mechela Glassa i członków jego rodziny nie są nam znane. Według postanowienia Prokuratury Obwodu Rówieńskiego wobec Mechela Glassa zastosowano art. І Ustawy Prezydium Rady Najwyższej ZSRR z dnia 16 stycznia 1989 r. «O dodatkowych przedsięwzięciach dotyczących odnowienia sprawiedliwości wobec ofiar represji, mających miejsce w okresie lat 30–40 – na początku lat 50».

Tetiana SAMSONIUK

P. S.: Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane przez Tetianę Samsoniuk według akt radzieckich organów ścigania, przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się Czytelnicy, krewni lub bliscy bohaterów naszej rubryki, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.