W Wołyńskim Muzeum Krajoznawczym została otwarta wystawa zdjęć i dokumentów «Trzy lata w Muzeum Wołyńskim» przedstawiająca działalność polskiego archeologa, badacza Wołynia Jana Fitzkego.

Jan Józef Fitzke urodził się 12 stycznia 1909 r. w Gdowie (obecnie województwo małopolskie). W 1929 r. ukończył gimnazjum w Krakowie. Archeologią pasjonował się już od czasów gimnazjalnych: uczestniczył w wykopaliskach w powiecie sandomierskim, często zwiedzał Muzeum Archeologiczne w Krakowie Polskiej Akademii Umiejętności.

W latach 1929–1933 studiował antropologię i prehistorię na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Swoją pracę magisterską młody badacz poświęcił neolitowi w jaskiniach krakowskich. Od 1930 r. Jan Fitzke był członkiem Polskiego Towarzystwa Archeologicznego. Jego prace ukazywały się w czasopismach «Przegląd Archeologiczny» i «Z otchłani wieków». Często uczestniczył w badaniach archeologicznych i publikował dużo prac naukowych. W latach 1933–1935 pracował w Muzeum Etnograficznym w Łodzi, a następnie w Krakowie. Brał udział w kolejnych badaniach archeologicznych i publikował dużo związanych z nimi prac naukowych.

Jan Fitzke. Zdjęcie udostępnione przez autorkę

Uczniowie gimnazjum w Karkowie. Jan Fitzke trzeci po prawej stronie w dolnym rzędzie. Zdjęcie udostępnione przez autorkę

Od sierpnia 1936 r. Jan Fitzke był pracownikiem naukowym Muzeum Wołyńskiego. Archeologia i numizmatyka – to główne dziedziny, którymi się zajmował. Od początku 1937 r. był kustoszem muzeum i dyrektorem, kierował również Działem Numizmatyki.

Młody, energiczny i bardzo aktywny, nie tylko poszukiwał i prowadził badania archeologiczne, ale także dzielił się swoimi osiągnięciami w badaniach dziejów Wołynia z krajoznawcami, miłośnikami historii, mieszkańcami regionu poprzez publikacje w prasie. W latach 1936–1939 jego artykuły regularnie ukazywały się w takich czasopismach jak: «Ilustrowany Kurier Codzienny», «Wiadomości Archeologiczne», «Kurier Turystyczny», «Barwa i Broń», «Ziemia Wołyńska» itd. Młody archeolog prowadził wówczas regularne prace wykopaliskowe w wielu zakątkach Wołynia: w Torczynie zbadano cmentarzysko z epoki brązu; w Poddębcach – kurhany Х–ХІІ wieku; w Drużkopolu i Czersku – kremacyjne cmentarzyska kultury łużyckiej. Fitzke prowadził badania archelologiczne w osadach i grodziskach we wsiach Kulczyn, Korszów, Żydyczyn, Markostaw, Ambuków, Bajów, Bujany, Liniów, Białystok, Nieświcz i innych.

O swoich znaleziskach zawsze informował w publikacjach. Oto kilka z nich: «Badania archeologiczne w Gródku, pow. Łuck» («Światowit», 1936–1937), «Cmentarzysko kultury strzyżowskiej w Torczynie pod Łuckiem na Wołyniu» («Wiadomości Archeologiczne»), «Wczesnobrązowe kurhany w Boratynie i Szeplu pod Łuckiem» (Sprawozdanie Polskiej Akademii Umiejętności), «Odkrycie ziemianek starszej ceramiki wstęgowej w Łucku» (Sprawozdanie Polskiej Akademii Umiejętności).

Jan Fitzke był autorem pierwszego katalogu muzealnego («Skarby monet historycznych Muzeum Wołyńskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Łucku», z którego dowiadujemy się, że w 1938 r. muzealna kolekcja numizmatów liczyła ponad 32 tys. monet.

Badacz brał czynny udział w pracach Wołyńskiego Okręgu Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego: porządkował kolekcję muzeum książąt Ostrogskich, zbierał materiały o pobycie na Wołyniu wybitnego polskiego pisarza Józefa Kraszewskiego, wspierał tworzenie regionalnych muzeów w Krzemieńcu i Dubnie.

Jan Fitzke (po lewej) i Julian Miecz w Łucku. Zdjęcie udostępnione przez autorkę

Przebywając na Wołyniu Jan Fitzke ukończył rozprawę doktorską, której nie zdążył obronić, ponieważ rozpoczęła się II wojna światowa. Polska badaczka Maria Magdalena Blombergowa zaznaczyła, że zachował się rękopis pracy doktorskiej Jana Fitzkego, będącej bardzo cennym podsumowaniem prowadzonych przez niego badań archeologicznych. Podała także skąpe dane o tragicznym losie historyka, podobnym do tysięcy jego rodaków. W sierpniu 1939 r. Jan Fitzke został zmobilizowany jako ppor. piech., rezerwowego 4 Pułku Strzelców Podhalańskich. Po 17 września został jeńcem Armii Czerwonej, a ok. 10 listopada znalazł się w Kozielsku. Zginął w Katyniu. W 1943 r. został ekshumowany i zidentyfikowany dzięki dokumentom znalezionym w kieszeni jego munduru: pocztówce i kartkom z notatkami. Na ekshumacyjnej liście wpisany pod nr. 2482. Był również na imiennych listach przekazanych Polsce przez Michaiła Gorbaczowa: Lista wywozowa 036/3, poz. 50, nr akt 2521 nr PCK 02482. Na liście nr 3613 obok Jana Fitzkego wpisany został Bolesław Jakubowicz, który zostawił notatki. Czytamy w nich: «Godzina 01.30. Pociąg ruszył. Godzina 12.00. Smoleńsk».

Z różnych źródeł wiemy, że wszyscy, którzy w tych dniach zanotowali, że znajdują się w Smoleńsku, w tym samym dniu zginęli w Katyńskim Lesie.

Analizując listy osób ekshumowanych, dokumenty przekazane przez Gorbaczowa oraz opierając się na notatkach, znalezionych w katyńskich grobach, historycy przypuszczają, że Jan Fitzke został rozstrzelany w Katyniu 20–24 kwietnia 1940 r.

Zamiłowany w swojej pracy archeolog pozostawił w Wołyńskim Muzeum Krajoznawczym wiele artefaktów znalezionych w trakcie prac wykopaliskowych. Niestety ich wartość naukowa została dziś utracona, ponieważ zaginęły pierwotne notatki i księgi inwentarzowe, które pozwoliłyby na zidentyfikowanie każdego z tych przedmiotów.

Tablica pamiątkowa Jana Fitzkego umieszczona na budynku, w którym mieściło się kiedyś Muzeum Wołyńskie (obecnie ul. Bogdana Chmielnickiego 12). Fot. Olga Szerszeń

Natalia PUSZKAR,
główny kustosz Wołyńskiego Muzeum Krajoznawczego