Czwarty artykuł z cyklu 85. Rocznica Wołyńskiego Muzeum Krajoznawczego, został poświęcony działalności muzeum w latach 1944-1961.
Poprzednie części cyklu: pierwsza, druga, trzecia.
2 lutego 1944 roku Łuck został wyzwolony spod okupacji niemieckiej. Linia frontu oddalała się w kierunku zachodu. Zmieniały się warunki życia. Brak działań wojennych pozwolił na opublikowanie 9 lutego pierwszego pisma «Sowieckiego Biura Informacyjnego», które zostało rozpowszechnione w całym mieście i wywołało «ogromne zainteresowanie u mieszkańców». Miejscowe wydawnictwo zaczęło swoją działalność od druku plakatów agitacyjnych i pierwszego numeru gazety «Wołyń Radziecka». 10 lutego zwołano pierwsze zebranie z nauczycieli, lekarzy i artystów. 11 lutego zorganizowano przegląd programu, a także wydano podstawowe wytyczne i zalecenia w zakresie pracy teatru i przygotowania do pierwszego koncertu.
Muzeum, można by było pomyśleć, zostało pozostawione samo sobie jeszcze do przyjścia Armii Czerwonej i pozostawało bez nadzoru, ochrony, kierownictwa do końca maja 1944 roku.
30 maja 1944 roku został podpisany Akt Odbioru muzeum przez tow. Zasiadczuka w obecności tow. Didenki i tow. Kawera. Na podstawie dokumentu trudno wnioskować, ile przedmiotów muzealnych przyjął Włodzimierz Zasiadczuk. Proste obliczenia dają wynik 204, ale pozycje w Akcie, na przykład «Gabloty z eksponatami – 2 szt.», «Szafy z eksponatami – 8 szt.», «Gabloty z eksponatami – 5 szt». «Gablota z zabawkami dziecięcymi – 1 szt.», «Rodzaje haftu ludowego – 6 zestawów» nie podają dokładnej liczby przedmiotów, nie opisują zawartości szaf oraz gablot, ani też liczby wzorów haftu, które były zawarte w zestawie.
Oprócz tego, żaden dokument nie opisuje stanu faktycznego, w jakim komisja zastała muzeum: czyli, w jakim stanie były zamki, drzwi, witryny lub szafy; w jakim stanie znajdowała się wystawa, co zastano w miejscu byłej ekspozycji; w jaki sposób były przechowywane zbiory i kto był obecny przy przekazaniu obiektu W. P. Zasiadczukowi.
R. D. Kaszewska (1930-2011) około budynku muzeum przy ul. Sienkiewicza 1
Pracownikami naukowymi Wołyńskiego Muzeum zostali A. Wernykowska i H. Ostapenko. Ich nazwiska widnieją pod Aktami i Listami strat i szkód, a raczej pod listami eksponatów obecnych na czerwiec-sierpień 1944 roku.
20 lipca 1944 roku gazeta «Wołyń Radziecka» pisała: «Niedawno w Łucku zostało otwarte muzeum historyczno-krajoznawcze. Zwiedziło go już tysiąc osób. (...) W muzeum zorganizowano 25 grupowych wycieczek dla uczniów i pracowników miasta. Wszystkie grupy są oprowadzane przez fachowych przewodników».
To była tzw. publiczna strona działalności muzealnej. Poza tym komisja w składzie trzech osób, dyrektora muzeum W. Zasiadczuka i naukowców A. Wernykowskiej i H. Ostapenki codziennie podliczali przedmioty muzealne przebywające poza ekspozycją, spisywali Akta i Listy, w których liczba strat i szkód zmieniała się w każdym kolejnym dokumencie.
Taką sytuację widzimy w materiałach z 11 czerwca 1944 r.: Akt zaświadcza brak 781 przedmiotów z wydziału archeologii, a «Lista eksponatów Obwodowego Muzeum Łucka, potłuczonych i zniszczonych przez niemieckich faszystów» w oddziale archeologii podaje inną liczbę – 1776 sztuk.
Akt z dnia 6 lipca 1944 roku informuje o braku 307 przedmiotów (130 pozycji), które zostały umieszczone w inwentarzu z 1940 roku w wydziale historii, a «Lista eksponatów Obwodowego Muzeum Łucka, potłuczonych i zniszczonych przez niemieckich faszystów» w wydziale historii m. Łuck, 1944 r. mówi o liczbie 607 przedmiotów.
18 lipca 1944 roku ułożono Listę eksponatów wydziału sztuki, które nie zostały znalezione po kontroli. Na liście widnieją 73 pozycje. 25 lipca 1944 roku spisano Akt kontroli obecności dzieł sztuki muzeum, według księgi nabytków za rok 1940 i okazało się, że z dzieł sztuki, zapisanych w księdze, nie ma przedmiotów z 58. pozycji. O tej samej liczbie, 58 przedmiotów, mówi jeszcze jeden (trzeci) dokument – «Lista eksponatów z wydziału sztuki Łuckiego historyczno-krajoznawczego muzeum wywiezionych, zniszczonych lub uszkodzonych przez niemiecko-faszystowskich okupantów. Spisana na podstawie księgi inwentarzowej nabytków za rok 1940».
Do tej listy dopisano dwa obrazy Jana Matejki «Stefan Batory pod Pskowem» i «Rejtan» (wartość obu – po 25 mln rubli), których nigdy nie było w zbiorach Wołyńskiego Muzeum: przebywają i są eksponowane w Zamku Królewskim w Warszawie.
Jeszcze jeden akt spisany przez komisję 19 lipca 1944 toku pokazuje, że «w czasie okupacji Niemcy zniszczyli»: w wydziale archeologicznym – 1776 eksponatów; w wydziale historycznym – 607 eksponatów; w wydziale etnograficznym – 807 szt. Ogólnie – 3190 przedmiotów muzealnych.
W tym samym dniu H. Ostapenko podpisał «Listę eksponatów Obwodowego Muzeum w Łucku, skradzionych w czasie okupacji faszystowskiej», w której mieści się 807 zbiorczych punktów i wzmianka: «Wydział etnograficzny (obrabowany w całości)».
7 sierpnia 1944 roku komisja w tym samym składzie spisała jeszcze jeden Akt kontroli obecności eksponatów wydziału etnograficznego, w którym przeliczono z odniesieniem do numerów inwentarzowych 748 przedmiotów.
Wreszcie, 30 lipca 1944 roku, ci sami pracownicy sprawdzili obecność kolekcji numizmatycznych według 19 list (opisów kolekcji) liczbowo, bez opisów inwentarzowych i stwierdzili brak 843 przedmiotów ze zbiorów.
Dalsza analiza Aktów i List ukazuje, że część przedmiotów muzealnych jest w zbiorach, a w Aktach i Listach znalazła się przez pomyłkę: (dzieła malarskie, drzewo genealogiczne Radziwiłłów, medale, wzory haftów, żelazny stolik z mapą, część naczyń, fragmenty ozdób z grobu Adama Kisiela). Czyli, dokumenty spisane w pośpiechu bez fachowego przygotowania w maju-sierpniu 1944 roku, wymagają dalszej analizy i opracowania.
Wojnę w muzeum «przeżyły» takie bezcenne rarytasy jak rękopisy Łesi Ukrainki, zeszyt z zapisami ludowych pieśni, które na początku 1890-ch lat spisały Łesia Ukrainka i jej siostra Olga, obrazy, dzieła graficzne i dokumenty na pergaminie przywiezione przed wojną z zamku w Ołycie, w tym płótna Ribery, Magnasco, Londonio, Fałata i innych znanych europejskich malarzy.
O uzupełnianiu zbiorów przedmiotami muzealnymi w okresie powojennym świadczą niesystematyczne spontaniczne wpisy w «Księdze nabytków»: 12 przedmiotów kupiono u ob. Wiszniowskiego, 11 przedmiotów otrzymano w darze w roku 1945 od Fedora Filipczenki. Niestety, zbiory muzealne nie były imponujące, tylko dostosowane do czasów komunistycznych: w inwentarzu znajdują się materiały do wystaw zdjęciowych «Partyzanci w Ukrainie», «Bolszewicka prasa na tyłach wroga», «Diagramy szkód powstałych na skutek okupacji», zdjęcia wodzów i członków biura partyjnego; zdjęcia na temat «Produkcja kolektywnych gospodarstw rolniczych», tablice - naoczne podręczniki z historii Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (Bolszewików) etc., które były wysyłane z centralnych muzeów. Dokumentację prowadzono w języku rosyjskim. Były także ciekawe nabytki, nawet unikatowe: drukowane bez danych wyjściowych «Słowo do wielkiego Stalina od narodu ukraińskiego» i listy podpisów pracowników Wołynia w czasie czytania «Słowa» we wszystkich bez wyjątku wsiach i miastach obwodu. Ta akcja została przeprowadzona przez organy partyjne we wrześniu-październiku 1944 roku. A na podstawie tych list, według niektórych badaczy, można było w bardzo krótkim okresie deportować całą ludność dowolnej wsi.
H. N. Ostapenko (1892-1971), jeden z pracowników Wołyńskiego muzeum w pierwszych powojennych latach. Autoportret (1943 r.).
28 listopada 1947 roku po raz pierwszy do Księgi inwentarzowej wpisano materiały otrzymane przed wojną z muzeum M. Kociubińskiego z Czernihowa: «Zeszyt z wierszami Łesi Ukrainki», «Listy Łesi Ukrainki» - bez wzmianki o liczbie, oraz o tym, kto je przekazał i bez opisu; nazwy przedmiotów, wpisanych do Księgi inwentarzowej też nie są szczytem dokładności.
O historii niektórych rękopisów Łesi Ukrainki, po raz pierwszy poinformowała W. Sawczuk w monografii «Losy listów Łesi Ukrainki» (chociaż autorki znały tę historię wcześniej): «Po ukończeniu wojny, 16 marca 1946 roku, między dyrekcją Instytutu Literatury Ukraińskiej i szefem Wydziału Instruktorskiego Łuckiego obwodowego komitetu wykonawczego, a jednocześnie aspirantem Instytutu Archeologii AN URSR W. Zasiadczukiem, została zawarta umowa, według której ten ostatni, zobowiązywał się do wykonania fotokopii autografów z listów Łesi Ukrainki do W. Krzyżanowskiej-Tuczapskiej i listów S. Merżyńskiego do niej, napisanych ręką pisarki. Za miesiąc W. Zasiadczuk przywiózł nie tylko kopie korespondencji, ale także ich [oryginałów - aut.] fragmenty, otrzymując za przywiezione materiały 15 kwietnia 1946 roku (akt nr 15/461) 500 karbowańców».
Tuż po ukończeniu wojny niejednokrotnie podnoszono kwestię przekazania domu Kosaczów w Kołodiażnem na własność państwa i stworzenia w ocalałych budynkach zespołu muzealnego. Jedna z komisji, do której wszedł także przedstawiciel muzeum Hawryło Nykyforowycz Ostapenko, działała w Kołodiażnem pod koniec sierpnia 1945 roku. O tym fakcie niewątpliwie świadczą dwa eksponaty muzealne: obrazek «białego» domku Łesi, plan położenia jego pokoi i rysunek tego samego domu wykonany kolorowymi kredkami przez H. Ostapenkę z datą: «26/VIII 1945». 10 lipca 1949 roku w wyremontowanym «białym» domku Łesi otwarto muzeum na zasadach społecznych. Tak się rozpoczyna historia oswojenia majątku Kosaczy, w przyszłości - zespołu muzealnego, który został filią Wołyńskiego Muzeum Krajoznawczego.
W Wołyńskim Muzeum Krajoznawczym nie było stanowiska kierownika zbiorów; odpowiedzialność za inwentaryzację i zachowanie kolekcji leżało w rękach dyrektorów, którzy w okresie powojennym zmieniali się w takiej kolejności: 1944-1946 – Zasiadczuk W. P., 1946-1953 - Trywajło W. T., 1953 – druga połowa. 1950-tych – Tuszkan O. P., druga połowa – koniec 1950-tych – Ponomariowa W. З.
Doświadczenie w pracy muzealnej dyrektorzy i pracownicy naukowi, zdobywali już w trakcie pracy. Po pomoc metodyczną i praktyczną zwracali się do znanych specjalistów – naukowców ze lwowskich muzeów – przyrodniczego i historycznego. I. K. Swiesznikow, który przyjechał do Wołyńskiego Muzeum na prośbę O. P. Tuszkana, udzielił wskazówek dotyczących inwentaryzacji oraz prawidłowego przechowywania eksponatów archeologicznych oraz opisu pergaminów napisanych w języku łacińskim.
W latach 1950-ch, po raz pierwszy od założenia muzeum, stanowiska dyrektora i opiekuna zbiorów zostały rozdzielone. Jednym z powodów widocznie było to, że wymagano już większej wiedzy i kompetencji od dyrektorów, a poza tym zwiększała się liczba zbiorów muzealnych. Otóż pierwszym (znanym ze wspomnień przynajmniej z nazwiska) opiekunem zbiorów (odpowiedzialnym za inwentaryzację i zachowanie kolekcji pracownikiem) została O. J. Suszko.
«Przekazać do dyspozycji muzeum wszystkie budynki w twierdzy Lubarta» – głosił punkt 4 Uchwały Wołyńskiego Komitetu Wykonawczego Obwodowej Rady Deputowanych od Robotników z 17 czerwca 1944 roku «O otwarciu Wołyńskiego Państwowego Historyczno-Krajoznawczego Muzeum».
Z nieznanych powodów, ta uchwała nigdy nie została wykonana.
W roku 1953 Wołyńskie Obwodowe Muzeum otrzymało pomieszczenie przy ul. Sienkiewicza 1 (przemianowanej na ul. Bogdana Chmielnickiego w roku 1958), w których dotychczas znajdował się szpital gruźliczy. Ten budynek nie zachował się do naszych czasów. Na początku lat 50-tych, na styku ulic Stalina (później Radziecka, dzisiaj Łesi Ukrainki) i Sienkiewicza (dzisiaj Bogdana Chmielnickiego), gdzie dzisiaj stoi dziewięciopiętrowy blok mieszkalny, znajdował się budynek parterowy, w którym po wojnie był salon fryzjerski. Za nim, po lewej stronie od Pałacu Kultury miasta Łuck, naprzeciwko parku miejskiego, stał były komercyjny budynek znanych w Łucku przedsiębiorców Gliklichów, który stał się budynkiem muzeum. Od roku 1953 Wołyńskie Muzeum podlega pod Ministerstwo Kultury Ukrainy.
Budynek przy ul. Sienkiewicza 1 był zniszczony i wymagał remontu. Kiedy pod koniec lat 50-tych rozpoczęto remont (został otwarty dach), w czasie burzy ulewa uszkodziła część eksponatów. Sytuację trzeba było pilnie ratować. Kolekcje zostały przewiezione do budynku przy ul. Chopina 7. Mieściło się w nim aż siedem różnych instytucji, w tym Wołyński Obwodowy Wydział Kultury i Związek Zawodowy Pracowników Kultury. Budynek został wybudowany na początku XX wieku z przeznaczeniem na Ziemski Szpital (znajdował się przy ul. Taborowej, od roku 1920 – Chopina, od zakrętu do mostu przez Sapałajiwkę). Jako pierwszy, miejsce dla muzeum zwolnił Wydział Kultury, który znalazł siedzibę przy ul. Bogdana Chmielnickiego 1, w dawnym pomieszczeniu muzealnym.
Na początku lat 60-tych dyrektorem muzeum został Anatol Kaliszczuk, a opiekę nad zbiorami powierzono Natalii Fedorenko.
Natalia PUSZKAR, Ilona NESTORUK
Na zdjęciu głównym: «Biały» domek Łesi Ukrainki w Kołodiażnem 1944 r. Rys. H. Ostapenki.
