Gdy przeglądałem europejskie strony internetowe, gdzie można kupić starocie, moją uwagę zwróciła wystawiona na aukcję paczka papierosów. Jak wynikało ze zdjęcia, wyprodukowano je kiedyś w fabryce wyrobów tytoniowych w Kowlu. Niestety nie udało mi się nabyć tych papierosów, jednak zdjęcie paczki zainspirowało mnie do napisania tego tekstu.

Ze względu na to, że w 1944 r. Kowel doznał znacznych zniszczeń, wiele dokumentów dotyczących historii miasta nie zachowało się. Dlatego trudno jest dokładnie ustalić, kiedy w mieście powstała fabryka tytoniu. Na podstawie pewnych faktów wyraziłem przypuszczenie dotyczące początków funkcjonowania tego zakładu.

Punktem wyjściowym do poszukiwań informacji o powstaniu fabryki stał się wywiad udzielony w 1932 r. przez ówczesnego burmistrza Kowla Ludwika Rzeszowskiego. Co prawda wymieniając miejskie przedsiębiorstwa burmistrz z jakiegoś powodu nie wspomniał (może zapomniał powiedzieć) o istnieniu w Kowlu fabryki tytoniu. Jednak w jednej z gazet z lutego 1933 r. znalazłem grupowe zdjęcie członków oddziału Związku Strzeleckiego wykonane w tejże fabryce wyrobów tytoniowych. Oznacza to, że na początku 1933 r. ten zakład już działał.

Zdjęcie z gazety z 1933 r.

Po ustaleniu tego faktu moje poszukiwania się nie zakończyły. Później, podczas opracowywania zbiorów Państwowego Archiwum Obwodu Wołyńskiego, udało mi się natrafić na akta dotyczące przeprowadzenia rewizji w państwowej fabryce. Dokumenty te są datowane na lata 1922‒1924.

Dzięki nim dowiedziałem się, że fabryka funkcjonowała w tym budynku co najmniej od pierwszych lat po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Nie wykluczam jednak, że jej początki mogą sięgać jeszcze czasów carskich. Być może kiedyś wyczerpująco odpowiem na to pytanie.

Zdjęcie strony tytułowej dokumentu z Państwowego Archiwum Obwodu Wołyńskiego

Fabryka znajdowała się w miejscu obecnego trzypiętrowego budynku przy ulicy Niepodległości 59 (naprzeciwko sklepu «Weczirnij»). Na zdjęciach widać, że kompleks składał się z kilku budynków. Widzimy dwa gmachy: po prawej stronie piętrowy budynek z mansardą (prawdopodobnie z okresu carskiego, w którym wcześniej mieściła się poczta i telegraf), zaś po lewej – nowy dwupiętrowy budynek w stylu modernistycznym.

Widok na fabrykę tytoniu, Kowel, lata 20. XX wieku

Z czasem obok fabryki wzniesiono jeszcze jeden budynek, prawdopodobnie dom mieszkalny dla wojskowych (zachowały się plany budynku podoficerskiego podobnego do tej kamienicy). Na jednym ze zdjęć z lat 30. XX wieku widzimy zadbane drzewa i elegancką architekturę. Patrząc na to zdjęcie wiele osób nie wierzy, że to Kowel sugerując, że może to być Amsterdam. Niestety cały ten zespół architektoniczny został zniszczony podczas walk o miasto w 1944 r.

Tak mogłaby wyglądać współczesna ulica Niepodległości w Kowlu, gdyby budynek fabryki tytoniu nie został zniszczony podczas II wojny światowej

Przyjrzyjmy się zatem owej paczce papierosów.

Papierosy produkowane w fabryce w Kowlu

Na przedniej stronie opakowania widnieje nazwa «ORIENT» – określenie rodzaju tytoniu, który często nazywany był «orientalnym» (od łacińskiego słowa oznaczającego «wschód», czyli tytoń wschodniego pochodzenia). Na opakowaniu jest naniesiona banderola akcyzowa z pieczęcią fabryki. Na odwrocie – pełna nazwa firmy: «Fabryka Wyrobów Tytoniowych W. WĘGRZYNOWSKI i Spółka w Kowlu» oraz w skrócie ‒ «W. W. i S-ka». Skrót nazwy firmy powtarza się nie tylko na opakowaniu, ale też na samych papierosach, a pod nim oznaczono miejsce produkcji – «KOWEL».

Tekst і zdjęcia: Andrij Myroniuk