Nasz kolejny szkic w ramach cyklu artykułów o członkach Związku Walki Zbrojnej–2 działającego na Wołyniu w latach 1940–1941 pod dowództwem Tadeusza Majewskiego został poświęcony Teresie Trautman, w domu której powstało dubieńskie grono grupy młodzieżowej tej organizacji konspiracyjnej.

Teresa Trautman urodziła się w 1916 r. we wsi Górce pod Warszawą w rodzinie Tadeusza (ur. ok. 1881 r.) i Jadwigi (ur. ok. 1884 r.) Trautmanów. Nie wiadomo, jak rodzina trafiła do Dubna, jednak posiadamy informację, że w okresie międzywojennym Tadeusz Trautman pracował w sejmiku w Dubnie.

Oprócz Teresy, u Trautmanów było jeszcze czworo dzieci: Jadwiga (ur. w 1921 r.), Bohdana (ur. w 1915 r.), Regina (ur. w 1910 r.) i Jerzy (ur. w 1908 r.). Na początku II wojny światowej Teresa mieszkała wraz z matką w Dubnie przy ulicy Zabramie 4. Jej brat Jerzy również mieszkał w Dubnie – przy ulicy Szolema Alejchema.

W latach szkolnych Teresa była członkinią miejscowej organizacji harcerskiej. Następnie ukończyła szkołę krawiecką i po nadejściu władz sowieckich pracowała jako instruktorka kursów cięcia i szycia. W tym czasie jej ojciec zajmował stanowisko agronoma w urzędzie ziemskim w Łucku i mieszkał w domu swojego zięcia Leona Kowala przy ulicy Monopolowej 19.

W listopadzie 1939 r. Teresa poznała Zygmunta Rumla i Piusa Zaleskiego. Młodzi ludzie zaprzyjaźnili się i marząc o odzyskaniu przez Polskę niepodległości, postanowili założyć podziemną organizację, która służyłaby temu celowi. Na czele ośrodka konspiracyjnego stali: Teresa Trautman, Leon Kowal, Janina Sułkowska, bracia Zygmunt i Bronisław Rumlowie i Pius Zaleski. Mimo że do podziemia dołączyli nowi patriotycznie nastawieni, «wiarygodni» członkowie oraz stworzono kilka trójek, młodzi ludzie nie mogli się zdecydować na bardziej konkretne działania, ponieważ czekali na wiadomości z Warszawy. Właśnie tam, według nich, znajdowało się centrum całego ruchu podziemnego w obu strefach okupacji – sowieckiej i niemieckiej.

Teresa otrzymała zadanie organizowania Czerwonego Krzyża w przypadku wojny. Jako zaufaną do tej pracy wybrała Lidię Bunimowicz z Łucka. Odpowiadała również za zbiórkę kosztów na potrzeby ośrodka podziemnego, polskich żołnierzy oraz członków ich rodzin, którzy szukali sposobów przedostania się do Rumunii. Otrzymywali oni w mieszkaniu Trautmanów nie tylko wsparcie finansowe i niezbędne rzeczy, ale też czasowe schronienie.

Żeby wzmocnić podziemie, Teresa zaangażowała w działalność konspiracyjną Bronisława Szewczyka, który w połowie listopada przychodził do mieszkania Trautmanów, aby odrabiać z Jadwigą lekcje.

23 marca 1940 r. Teresa została aresztowana przez funkcjonariuszy Dubieńskiego Oddziału Rejonowego NKWD i osadzona w miejscowym więzieniu. Najprawdopodobniej, powodem aresztu stały się zeznania Bronisława Szewczyka, które złożył on na przesłuchaniu w dniu 22 marca tegoż roku.

Na pierwszym przesłuchaniu dziewczyna starała się zmylić śledztwo i składała nieprawdziwe zeznania. Jednak śledczy dali jej do zrozumienia, że nie warto się zapierać, ponieważ oni już posiadają informacje o ośrodku młodzieżowym, który działał w Dubnie i po przyjeździe na Wołyń Tadeusza Majewskiego dołączył do ZWZ–2.

Na wielogodzinowych przesłuchaniach Teresa Trautman opowiedziała i o nieudanym wyjeździe do Warszawy Zygmunta Rumela i Piusa Zaleskiego, i o ulotkach, dostarczonych do Łucka przez Janinę Sułkowską, i o tym, że osobiście zwerbowała Lidię Bunimowicz i Bronisława Szewczyka. To od Teresy śledczy dowiedzieli się, że młodzi konspiratorzy kontaktowali się ze sobą przy pomocy szyfru opracowanego przez braci Rumlów.

10 kwietnia 1940 r., podczas konfrontacji, Janina Sułkowska i Teresa Trautman potwierdziły, że były członkiniami najpierw młodzieżowego ośrodka antysowieckiego, który powstał w Dubnie pod koniec 1939 r., a później ZWZ–2, którego centrum znajdowało się w Równem.

Na jednym z kolejnych przesłuchań, Teresa odpowiadając na te same pytania, zaczęła rezygnować z podpisywania jakichkolwiek dokumentów. Najprawdopodobniej, powodem tego stało się psychiczne i fizyczne wyczerpanie dziewczyny. Podczas pobytu w więzieniu straciła zdrowie. Obecne w jej sprawie zaświadczenie lekarskie z dnia 10 października 1940 r. potwierdza, że aresztantka nadawała się wyłącznie do ograniczonej pracy fizycznej, ponieważ miała «specyficzną formę zapalenia górnej części płuc i neurastenię».

22 lipca 1940 r. operatywny pełnomocnik Dubieńskiego Oddziału Rejonowego NKWD NKWD А. Rodionow na podstawie śledztwa w sprawie aresztowanej Teresy Trautman wydał akt oskarżenia. Zapisano w nim, że: «Była aktywną członkinią kontrrewolucyjnej organizacji powstańczej w Dubnie, która miała na celu zbrojną walkę z władzami sowieckimi w sprawie przywrócenia byłej Polski, czyli jest winna w przestępstwach o których mowa w art. 54–2, 54–11 КК USRR. Uważam śledztwo w tej sprawie za skończone, a więc sprawa nr 22116 dotycząca śledztwa wobec Teresy Trautman wszczętego według postanowienia prokuratora do spraw specjalnych w obwodzie rówieńskim, na podstawie art. 204 Kodeksu Kryminalno-Procesualnego USRR zostanie oddana do rozparzenia przez Kolegium Specjalnego NKWD ZSRR».

Analizując ten dokument należy zwrócić uwagę na dwie daty: pierwsza to 22 lipca 1940 r., gdy zapadła decyzja, druga – 27 lutego 1941 r., gdy prokurator obwodowy sankcjonował przekazanie sprawy Teresy Trautman do Kolegium Specjalnego NKWD ZSRR. Siedem miesięcy, w tym też chłodną zimę, Teresa spędziła w okropnych warunkach więziennych w oczekiwaniu na podpis jednego urzędnika. Ten fakt okazał się wyjątkowy, ponieważ po analizie ponad tysiąca spraw archiwalno-śledczych możemy stwierdzić, że ich znaczna liczba, szczególnie sprawy prowadzone wobec funkcjonariuszy polskiej policji państwowej i osadników, większość dokumentów, w tym też sankcje prokuratora były podpisywane w tym samym dniu.

14 czerwca 1941 r., osiem dni przed wojną sowiecko-niemiecką, Kolegium Specjalne NKWD ZSRR skazało Teresę Trautman na osiem lat pozbawienia wolności. W protokole nie podano miejsca, gdzie odbywała karę. To, że już 24 czerwca 1941 r. wojsko niemieckie, m.in. 1 Armia Pancerna pod dowództwem feldmarszałka Ewalda von Kleista, wkroczyło do Dubna i uniemożliwiło ewakuację więzienia, pozwala przypuszczać, że Teresa Trautman została rozstrzelana przez miejscowych funkcjonariuszy NKWD 24–25 czerwca wraz z innymi 320 więźniami, którzy zostali skazani lub wobec których prowadzone było postępowanie w oparciu o artykuły «kontrrewolucyjne».

Na podstawie decyzji prokuratury obwodu rówieńskiego z dnia 30 stycznia 1990 r. Teresa Trautman została zrehabilitowana.

Tetiana SAMSONIUK

P. S.: Tetiana Samsoniuk jest głównym specjalistą Działu Udostępniania Informacji z Dokumentów Państwowego Archiwum Obwodu Rówieńskiego. Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane według akt radzieckich organów ścigania, przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się Czytelnicy, krewni lub bliscy bohaterów naszej rubryki, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.