Ocaleni od zapomnienia: Izabela Peczkis
Artykuły

Ten szkic został poświęcony Izabeli Peczkis z Równego. To u niej w styczniu 1940 r. zatrzymał się pułkownik Wojska Polskiego Tadeusz Majewski, który przybył na Wołyń w celu rozbudowy sieci organizacyjnej Związku Walki Zbrojnej – 2.

W szkicu o Jadwidze Wojnarowskiej pisaliśmy, pisaliśmy, że w latach 1939–1941 ZWZ–2 był chyba jedyną polską organizacją podziemną, która angażowała również kobiety. Pozostałe formacje podziemne nie werbowały kobiet. Jednak nie wszystkie kobiety, które pomagały podziemiu, przynależały do ZWZ. Niektóre z nich nawet nie podejrzewały, że istnieje taka organizacja. Sowiecki aparat represji tak samo traktował sympatyków, jak i członków ZWZ. Mieszkanka Równego Izabela Peczkis, o której mowa w tym szkicu, została również skazana na łagry.

Izabela Peczkis urodziła się w 1890 r. we wsi Płużne w powiecie ostrogskim guberni wołyńskiej (obecnie rejon zasławski w obwodzie chmielnickim). W tejże wsi ukończyła szkołę podstawową. Jej ojciec, Piotr Olszewski, pracował w płużańskim pałacu Jabłonowskich, zmarł w 1908 r. Matka, Franciszka Olszewska (ur. w 1865 r.) po śmierci męża żyła we wsi Małe Siedliszcze (obecnie teren rejonu berezieńskiego w obwodzie rówieńskim). W Równem Izabela mieszkała przy ulicy Gogola 12 od 1923 r. Wcześniej razem z mężem Antonim Peczkisem mieszkała we wsi Wołkoszów (obecnie rejon hoszczański w obwodzie rówieńskim). Antoni Peczkis zmarł w 1918 r. Po przyjeździe do Równego Izabela pracowała jako kucharka, musiała bowiem utrzymywać wielodzietną rodzinę.

Na początku II wojny światowej jej córka Wanda, po ślubie Wrzosek (ur. w 1907 r.), mieszkała w Łucku i podobnie jak matka, żyła z szycia ubrań. O córce Halinie (ur. w 1912 r.) opowiemy w następnym szkicu. Syn Kazimierz (ur. w 1909 r.), oficer Wojska Polskiego, w czasie wojny niemiecko-polskiej trafił do niewoli niemieckiej i w chwili aresztu Izabeli ciągle tam przebywał. Syn Zygmunt (ur. w 1910 r.) od 1933 r. mieszkał w Lublinie, gdzie przed wojną był urzędnikiem. Brat Izabeli Włodzimierz Olszewski mieszkał w Równem i pracował w cegielni. Jej siostra Zuzanna mieszkała razem z matką w Małym Siedliszczu. Koło Kostopola mieszkała jeszcze jedna jej siostra – Jadwiga, po ślubie Ptaś (ur. w 1892 r.), z zawodu nauczycielka.

Po nadejściu władz sowieckich Izabela utrzymywała się z szycia i robienia na drutach ubrań dla swoich znajomych. Razem z nią w Równem żyła jej najmłodsza córka Halina. Pod koniec kwietnia 1940 r. Izabela przyjęła do swojego mieszkania żonę byłego kierownika więzienia rówieńskiego Ludwikę, która też utrzymywała się z krawiectwa.

W styczniu 1940 r. do Izabeli przybył nieznajomy mężczyzna, który okazał się przyjacielem Zygmunta Hermaszewskiego, kolegi ze studiów Kazimierza Peczkisa (Zygmunt Hermaszewski był bratem Antoniego Hermaszewskiego). Powiedział, że jest ślusarzem i przybył do Równego z Warszawy. Przyjęła go w domu tym chętniej, iż posiadał zaświadczenie tożsamości. Mężczyzna powiedział, że do Równego przybył nielegalnie, ponieważ poszukuje swojej żony i dwojga dzieci. Historia wyglądała na bardzo prawdopodobną, bo wojna rozdzieliła wiele polskich rodzin. Izabela sama przecież nie wiedziała, gdzie znajdowali się wówczas jej synowie. Tym mężczyzną okazał się Tadeusz Majewski. Przenocował u niej i w następnym dniu wyszedł z mieszkania Peczkisów. Powiedział, że ma odwiedzić Kostopol, Lwów, Łuck oraz inne miasta, gdzie przebywało najwięcej uchodźców. Po jakimś czasie kobieta spotkała Majewskiego w miejscowym kościele. Zaprosiła go do siebie na obiad i zapytała, czy udało mu się odnaleźć rodzinę. Gość odpowiedział, że poszukiwania nie przyniosły na razie żadnych rezultatów. Izabela wiedziała, że w Równem Tadeusz Majewski zatrzymał się u nauczycielki Janiny Dynakowskiej. Wstępował czasem również i do Izabeli. 7 maja 1940 r. Tadeusz Majewski był po raz ostatni w jej mieszkaniu, a potem nigdy się już nie spotkali.

18 czerwca 1940 r. Izabela Peczkis została aresztowana i osadzona w rówieńskim więzieniu NKWD. 1 lipca 1940 r. oskarżono ją o aktywną działalność «w polskiej powstańczej organizacji antysowieckiej Związek Walki Zbrojnej, która miała na celu obalenie władzy sowieckiej na terenie Ukrainy Zachodniej». Aresztowana nie spodziewała się takiego oskarżenia i kategorycznie zaprzeczała, że należy do podziemia polskiego.

Na jednym z przesłuchań Izabela Peczkis przyznała się jednak do tego, że w kwietniu 1940 r. Tadeusz Majewski usłyszawszy, że jej córka Halina wybiera się do Zdołbunowa, poprosił ją o odszukanie w Zdołbunowie nauczyciela Stanisława Bąka i przekazanie mu informacji, że chce się z nim spotkać w bardzo ważnej sprawie. Majewski uprzedził wówczas Izabelę, że jeśli ktoś przybędzie ze Zdołbunowa i powie: «od Kazika do Janki w sprawie szkolnych programów», to ona ma posłać kogoś po niego do pani Janiny Dynakowskiej.

Niedługo po przyjeździe Haliny ze Zdołbunowa do Równego, rzeczywiście przybył nieznajomy młody mężczyzna. Powiedział coś o szkolnych programach i poprosił o spotkanie z Majewskim, które wkrótce się odbyło. Na przesłuchaniu śledczy pytał Izabelę o treść rozmowy mężczyzny ze Zdołbunowa z Majewskim, ale kobieta jej nie słyszała. Zresztą Majewski nie poinformował jej także o tym, że zwrot «od Kazika do Janki w sprawie szkolnych programów» był hasłem. Oczywiście, Izabela zdziwiła się, że ślusarz interesuje się szkolnymi programami, przypuszczała jednak, że Majewski chce zrobić prezent Janinie Dynakowskiej, która była nauczycielką.

Na posiedzeniu sądowym w dniach 13–15 listopada 1940 r. w Rówieńskim Sądzie Obwodowym Izabela potwierdziła swoje poprzednie zeznania powiedziawszy, że bardzo jej żal było Majewskiego, którego spotkało takie rodzinne nieszczęście. Dopiero w więzieniu dowiedziała się, że jest on pułkownikiem Wojska Polskiego. W ostatniej wypowiedzi oskarżona Peczkis prosiła sąd o «łagodniejszy wymiar kar», ponieważ nie wiedziała o przynależności Tadeusza Majewskiego do podziemia polskiego. Sowieccy sędziowie byli jednak bezwzględni. Izabela Peczkis została skazana na pięć lat pozbawienia wolności. Mimo kasacji wniesionej przez adwokata P. Ferapontowa do Kolegium Sądowego ds. Kryminalnych Sądu Najwyższego ZSRR, w której zwracano uwagę na polityczny analfabetyzm oskarżonej, wyrok Rówieńskiego Sądu Obwodowego pozostawiono bez zmian. Dalszy los Izabeli Peczkis jest dla nas nieznany.

Według postanowienia Rówieńskiej Prokuratury Obwodowej z dnia 7 lipca 1993 r. wobec Izabeli Peczkis zastosowano art. I Ustawy USRR «O rehabilitacji ofiar represji politycznych na Ukrainie» z dnia 17 kwietnia 1991 r.

Tetiana SAMSONIUK

P. S.: Tetiana Samsoniuk jest głównym specjalistą Działu Udostępniania Informacji z Dokumentów Państwowego Archiwum Obwodu Rówieńskiego. Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane według akt radzieckich organów ścigania, przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się Czytelnicy, krewni lub bliscy bohaterów naszej rubryki, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.

Powiązane publikacje
Ocaleni od zapomnienia: Józef Afent
Artykuły
Nasz kolejny szkic jest poświęcony Józefowi Afentowi, starszemu policjantowi ІІ komisariatu policji w Równem aresztowanemu przez władze radzieckie następnego dnia po ich wkroczeniu na tereny II Rzeczypospolitej.
21 września 2022
Ocaleni od zapomnienia: Jerzy Tołwiński
Artykuły
Jerzy Tołwiński z Równego był jednym z wielu polskich policjantów represjonowanych przez władze radzieckie w latach 1939–1941. W 1940 r. został skazany na osiem lat poprawczych obozów pracy z powodu służby w «polsko-pańskiej» policji.
09 września 2022
Ocaleni od zapomnienia: Władysław Śliwiński
Artykuły
Jednym z bohaterów książki «Związek Walki Zbrojnej – 1 w Równem. 1939–1941» wydanej niedawno przez redakcję «Monitora Wołyńskiego» był Władysław Śliwiński. Na początku 1941 r. za konspiracyjną działalność antyradziecką został skazany na 10 lat pozbawienia wolności w poprawczych obozach pracy.
25 sierpnia 2022
Ocaleni od zapomnienia: Bolesław Chyl
Artykuły
Kolejny szkic w cyklu o polskich policjantach represjonowanych przez władze radzieckie w latach 1939–1941 został poświęcony Bolesławowi Chylowi z Klewania. W listopadzie 1939 r. Trybunał Wojskowy 5 Armii Frontu Ukraińskiego skazał go na rozstrzelanie, ponieważ był policjantem i w czasach II Rzeczypospolitej «zatrzymywał komunistów».
19 lipca 2022
Antoni Maciejewski: ciąg dalszy historii
Artykuły
17 lipca 1944 r. w bitwie pod Ankoną we Włoszech zginął urodzony w Równem Antoni Maciejewski. Zanim zaciągnął się do Armii Andersa, był więźniem sowieckich łagrów, do których trafił za udział w polskiej konspiracji.
17 lipca 2022
Ocaleni od zapomnienia: Edmund Kastner
Artykuły
Kolejny szkic w cyklu o funkcjonariuszach polskiej Policji Państwowej represjonowanych przez władze radzieckie w latach 1939–1941 jest poświęcony Edmundowi Kastnerowi – policjantowi z Klewania. Na początku 1940 r. razem z kolegami i konfidentami został oskarżony o «aktywną działalność przeciw ruchowi rewolucyjnemu» і «przygotowanie zbrojnego powstania», a następnie rozstrzelany.
04 lipca 2022
«Ci ludzie chodzili tymi samymi ulicami, co ja». Zaprezentowano książkę o polskim podziemiu w Równem
Artykuły
«Jest to książka o kwestii wyboru. Podobnie jak przed nami, Ukraińcami, obecnie stoi wybór zaangażować się w walkę o niepodległość czy szukać bezpiecznego miejsca, zostać wolontariuszem czy kolaborantem, tak Polacy w 1939 r. stali przed tym samym wyborem» – powiedziała Tetiana Samsoniuk, autorka publikacji «Związek Walki Zbrojnej – 1 w Równem. 1939–1941».
11 czerwca 2022
Ocaleni od zapomnienia: Władysław Jakuszewski
Artykuły
W okresie międzywojennym Władysław Jakuszewski pracował w policji w Równem, Kowlu, Dubnie i Zdołbunowie. Został aresztowany przez NKWD w listopadzie 1939 r., a w marcu 1941 r. za «aktywną działalność przeciw ruchowi rewolucyjnemu» został skazany na osiem lat poprawczych obozów pracy.
27 maja 2022
Ocaleni od zapomnienia: Stefan Jarząbkowski
Artykuły
Stefan Jarząbkowski, policjant z Glińska Czeskiego na Rówieńszczyźnie, jest bohaterem kolejnego szkicu o funkcjonariuszach polskiej Policji Państwowej, którzy doznali represji ze strony reżimu sowieckiego.
18 marca 2022