Ocaleni od zapomnienia: Józef Kopyciak
Artykuły

Kontynuując cykl artykułów o uczestnikach Związku Walki Zbrojnej – 1, polskiej antysowieckiej organizacji konspiracyjnej, która działała na terenie Ukrainy Zachodniej w latach 1939–1941, proponujemy Czytelnikom Monitora Wołyńskiego szkic biograficzny o Józefie Kopyciaku – kanceliście Kasy Chorych w Równem.

Józef Kopyciak urodził się w 1892 r. we wsi Łobodno (w okresie międzywojennym – powiat częstochowski w województwie kieleckim, obecnie województwo śląskie) w rodzinie Jana s. Karola i Elżbiety c. Franciszka Kopyciaków. Jak opowiadał Józef, jego ojciec nie miał stałego miejsca pracy i nie posiadał żadnego majątku. Wiadomo, że Jan zmarł w 1938 r., a Elżbieta – w 1936 r.

Józef ukończył sześć klas gimnazjum w Częstochowie. Tam też wziął udział w kursie pedagogicznym. Pracował jako nauczyciel w Kłobucku.

Nie wiemy w jakich okolicznościach Józef Kopyciak trafił do Równego. Zamieszkał tam przy ulicy Kruczej 11. Nie był żonaty. Z bliskich krewnych miał brata Pawła (ur. w 1899 r.), który przed II wojną światową mieszkał we wsi Brody Duże położonej na terenie Niemiec, gdzie pracował jako nauczyciel. Miał też i siostrę Stanisławę (ur. w 1905 r.), po ślubie Sobicz, mieszkającą w Kłobucku razem z mężem Edwardem Sobiczem, który był z zawodu kierowcą.

Kopytiak4

Do Związku Walki Zbrojnej – 1 Józefa Kopyciaka zwerbował Kazimierz Jaźwiński w lutym 1940 r. w swoim mieszkaniu przy ulicy Nowy Świat 6. Poznali się w 1938 r. dzięki byłemu dyrektorowi Kasy Chorych Antoniemu Korzeniowskiemu. Dobierając sprawdzonych ludzi do działalności konspiracyjnej, Kazimierz Jaźwiński postanowił zaangażować Józefa Kopyciaka i w tym celu zaprosił go do siebie do domu, gdzie opowiedział o organizacji, jej zadaniach i kierunkach działalności w warunkach sowieckiej okupacji. Zachęcając Józefa do walki o odnowienie niepodległości Polski, Kazimierz Jaźwiński powiedział, że ich głównym zadaniem jest połączenie wszystkich Polaków-patriotów w jedną organizację i przygotowanie powstania zbrojnego przeciw władzom sowieckim. Wszystkie dokładne informacje o ZWZ Józef miał otrzymywać od Jana Kopczyńskiego, ponieważ przypisano go właśnie do jego piątki.

Jan Kopczyński i Józef Kopyciak widzieli się tylko raz. Podczas spotkania Jan zaufał stałości zamierzeń Józefa co do przynależności do podziemia i powiedział, że wezwą go w razie potrzeby.

Po kilku dniach Kazimierz Jaźwiński spotkał się z Józefem Kopyciakiem przy ulicy Stalina w Równem i poinformował go, że w sprawach organizacji ma on pojechać do Zdołbunowa. Jednak do tematu wyjazdu Kazimierz Jaźwiński więcej nie wracał, więc Józef nie otrzymał żadnego konkretnego zadania i z członków organizacji znał tylko Kazimierza Jaźwińskiego i Jana Kopczyńskiego.

30 marca (według niektórych dokumentów 31 marca) 1940 r. Józef Kopyciak został aresztowany przez Wydział 3 Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego NKWD w Obwodzie Rówieńskim i osadzony w rówieńskim więzieniu NKWD. Powodem jego aresztowania były prawdopodobnie zeznania Kazimierza Jaźwińskiego.

Podczas aresztowania Józefowi Kopyciakowi skonfiskowano 1020 polskich złotych w banknotach papierowych, 34 złotych srebrem i 15 sowieckich rubli oraz paszport obywatela II Rzeczypospolitej, kilka zaświadczeń, 50 kartek pocztowych i srebrny kieszonkowy zegarek.

10 kwietnia 1940 r. Józef Kopyciak został oskarżony o przynależność do antysowieckiej organizacji i udział w przygotowaniu do powstania zbrojnego. Przyznał się do zarzuconych mu czynów. Na tym śledztwo w sprawie działalności członka podziemia Józefa Kopyciaka zostało zawieszone, ale wypełniając «ankietę aresztowanego» śledczy zaznaczył, że ten należał do tak zwanych antysowieckich (według określeń stosowanych przez niektórych śledczych wręcz «faszystowskich») organizacji POW i OZN, czyli Polskiej Organizacji Wojskowej i Obozu Zjednoczenia Narodowego. Przesłuchanie, przeprowadzone 22 maja 1940 r., śledczy poświęcili wyłącznie wyjaśnieniu politycznej przynależności więźnia. Józef Kopyciak przyznał się do tego, że od 1916 r. do chwili rozwiązania organizacji, czyli do 1918 r., był członkiem POW, a kiedy jej działalność w 1932 r. została wznowiona, od razu został jej członkiem, pełniąc obowiązki kasjera Rówieńskiego Komitetu Powiatowego POW. Według Jana, obowiązki sekretarza Rówieńskiego Komitetu Powiatowego POW w tym czasie pełnił już wspomniany przez nas Jan Kopczyński, prezesem ośrodka był Antoni Korzeniowski, były dyrektor Kasy Chorych, który w listopadzie 1939 r. wyjechał z Równego do Warszawy. Zastępcą prezesa powiatowego ośrodka POW był Ćmielewski (imię jest nieznane), który pracował w Kasie Oszczędności w Równem.

W 1938 r. Józef Kopyciak wstąpił do OZN. Na przesłuchaniu wymienił nazwiska następujących członków tej organizacji: Witolda Wiśniewskiego, kierownika Wydziału Zaopatrzenia Kasy Chorych w Równem, mieszkającego na Grabniku; Józefa Mazura, dyrektora Kasy Chorych; Stefana Podobińskiego, kierownika Wydziału Gospodarczego Kasy Chorych, który również mieszkał na Grabniku; Stanisława Szymańskiego, sekretarza Kasy Chorych, mieszkającego przy ulicy Senatorskiej w Równem; Zofię Dobrowolską, księgową Kasy Chorych, mieszkającą na Grabniku.

Kopytiak1 1

Wyrokiem Rówieńskiego Sądu Obwodowego wydanym w trakcie wyjazdowego posiedzenia 22–23 listopada w Dubnie oraz dodatkowego posiedzenia w dniach 17–18 stycznia 1941 r., Józef Kopyciak został skazany z art. 54-2, 54-11 КК USRR na dziesięć lat pozbawienia wolności w obozach pracy z pozbawieniem praw obywatelskich na trzy lata i konfiskatę mienia. 7 marca 1941 r. Sąd Najwyższy USRR rozpatrywał skargę kasacyjną skazanego, ale pozostawił wyrok sądu niezmieniony.

Według postanowienia Prokuratury Obwodu Rówieńskiego z dnia 30 grudnia 1993 r., wobec Józefa Kopyciaka zastosowano art. 1 Ustawy USRR «O rehabilitacji ofiar represji politycznych na Ukrainie» z dnia 17 kwietnia 1991 r.

Dalszy los bohatera naszego szkicu nie jest nam znany. Jednak w postanowieniu Prokuratury podano informację o tym, że z obozów został on zwolniony 1 listopada 1941 r. na podstawie Dekretu o Amnestii wydanego 12 września 1941 r. przez Prezydium Rady Najwyższej ZSRR. Mamy więc nadzieję, że Józefowi Kopyciakowi udało się przetrwać w zawierusze II wojny światowej.

Tetiana SAMSONIUK

P. S.: Tetiana Samsoniuk jest głównym specjalistą Działu Udostępniania Informacji z Dokumentów Państwowego Archiwum Obwodu Rówieńskiego. Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane według akt radzieckich organów ścigania, przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się Czytelnicy, krewni lub bliscy bohaterów naszej rubryki, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.

Powiązane publikacje
Ocaleni od zapomnienia: Józef Afent
Artykuły
Nasz kolejny szkic jest poświęcony Józefowi Afentowi, starszemu policjantowi ІІ komisariatu policji w Równem aresztowanemu przez władze radzieckie następnego dnia po ich wkroczeniu na tereny II Rzeczypospolitej.
21 września 2022
Ocaleni od zapomnienia: Jerzy Tołwiński
Artykuły
Jerzy Tołwiński z Równego był jednym z wielu polskich policjantów represjonowanych przez władze radzieckie w latach 1939–1941. W 1940 r. został skazany na osiem lat poprawczych obozów pracy z powodu służby w «polsko-pańskiej» policji.
09 września 2022
Ocaleni od zapomnienia: Władysław Śliwiński
Artykuły
Jednym z bohaterów książki «Związek Walki Zbrojnej – 1 w Równem. 1939–1941» wydanej niedawno przez redakcję «Monitora Wołyńskiego» był Władysław Śliwiński. Na początku 1941 r. za konspiracyjną działalność antyradziecką został skazany na 10 lat pozbawienia wolności w poprawczych obozach pracy.
25 sierpnia 2022
Ocaleni od zapomnienia: Bolesław Chyl
Artykuły
Kolejny szkic w cyklu o polskich policjantach represjonowanych przez władze radzieckie w latach 1939–1941 został poświęcony Bolesławowi Chylowi z Klewania. W listopadzie 1939 r. Trybunał Wojskowy 5 Armii Frontu Ukraińskiego skazał go na rozstrzelanie, ponieważ był policjantem i w czasach II Rzeczypospolitej «zatrzymywał komunistów».
19 lipca 2022
Antoni Maciejewski: ciąg dalszy historii
Artykuły
17 lipca 1944 r. w bitwie pod Ankoną we Włoszech zginął urodzony w Równem Antoni Maciejewski. Zanim zaciągnął się do Armii Andersa, był więźniem sowieckich łagrów, do których trafił za udział w polskiej konspiracji.
17 lipca 2022
Ocaleni od zapomnienia: Edmund Kastner
Artykuły
Kolejny szkic w cyklu o funkcjonariuszach polskiej Policji Państwowej represjonowanych przez władze radzieckie w latach 1939–1941 jest poświęcony Edmundowi Kastnerowi – policjantowi z Klewania. Na początku 1940 r. razem z kolegami i konfidentami został oskarżony o «aktywną działalność przeciw ruchowi rewolucyjnemu» і «przygotowanie zbrojnego powstania», a następnie rozstrzelany.
04 lipca 2022
«Ci ludzie chodzili tymi samymi ulicami, co ja». Zaprezentowano książkę o polskim podziemiu w Równem
Artykuły
«Jest to książka o kwestii wyboru. Podobnie jak przed nami, Ukraińcami, obecnie stoi wybór zaangażować się w walkę o niepodległość czy szukać bezpiecznego miejsca, zostać wolontariuszem czy kolaborantem, tak Polacy w 1939 r. stali przed tym samym wyborem» – powiedziała Tetiana Samsoniuk, autorka publikacji «Związek Walki Zbrojnej – 1 w Równem. 1939–1941».
11 czerwca 2022
Ocaleni od zapomnienia: Władysław Jakuszewski
Artykuły
W okresie międzywojennym Władysław Jakuszewski pracował w policji w Równem, Kowlu, Dubnie i Zdołbunowie. Został aresztowany przez NKWD w listopadzie 1939 r., a w marcu 1941 r. za «aktywną działalność przeciw ruchowi rewolucyjnemu» został skazany na osiem lat poprawczych obozów pracy.
27 maja 2022
Ocaleni od zapomnienia: Stefan Jarząbkowski
Artykuły
Stefan Jarząbkowski, policjant z Glińska Czeskiego na Rówieńszczyźnie, jest bohaterem kolejnego szkicu o funkcjonariuszach polskiej Policji Państwowej, którzy doznali represji ze strony reżimu sowieckiego.
18 marca 2022