Kontynuując cykl artykułów o uczestnikach Związku Walki Zbrojnej – 1, polskiej antysowieckiej organizacji konspiracyjnej, która działała na terenie Ukrainy Zachodniej w latach 1939–1941, proponujemy Czytelnikom Monitora Wołyńskiego szkic biograficzny o Józefie Kopyciaku – kanceliście Kasy Chorych w Równem.

Józef Kopyciak urodził się w 1892 r. we wsi Łobodno (w okresie międzywojennym – powiat częstochowski w województwie kieleckim, obecnie województwo śląskie) w rodzinie Jana s. Karola i Elżbiety c. Franciszka Kopyciaków. Jak opowiadał Józef, jego ojciec nie miał stałego miejsca pracy i nie posiadał żadnego majątku. Wiadomo, że Jan zmarł w 1938 r., a Elżbieta – w 1936 r.

Józef ukończył sześć klas gimnazjum w Częstochowie. Tam też wziął udział w kursie pedagogicznym. Pracował jako nauczyciel w Kłobucku.

Nie wiemy w jakich okolicznościach Józef Kopyciak trafił do Równego. Zamieszkał tam przy ulicy Kruczej 11. Nie był żonaty. Z bliskich krewnych miał brata Pawła (ur. w 1899 r.), który przed II wojną światową mieszkał we wsi Brody Duże położonej na terenie Niemiec, gdzie pracował jako nauczyciel. Miał też i siostrę Stanisławę (ur. w 1905 r.), po ślubie Sobicz, mieszkającą w Kłobucku razem z mężem Edwardem Sobiczem, który był z zawodu kierowcą.

Do Związku Walki Zbrojnej – 1 Józefa Kopyciaka zwerbował Kazimierz Jaźwiński w lutym 1940 r. w swoim mieszkaniu przy ulicy Nowy Świat 6. Poznali się w 1938 r. dzięki byłemu dyrektorowi Kasy Chorych Antoniemu Korzeniowskiemu. Dobierając sprawdzonych ludzi do działalności konspiracyjnej, Kazimierz Jaźwiński postanowił zaangażować Józefa Kopyciaka i w tym celu zaprosił go do siebie do domu, gdzie opowiedział o organizacji, jej zadaniach i kierunkach działalności w warunkach sowieckiej okupacji. Zachęcając Józefa do walki o odnowienie niepodległości Polski, Kazimierz Jaźwiński powiedział, że ich głównym zadaniem jest połączenie wszystkich Polaków-patriotów w jedną organizację i przygotowanie powstania zbrojnego przeciw władzom sowieckim. Wszystkie dokładne informacje o ZWZ Józef miał otrzymywać od Jana Kopczyńskiego, ponieważ przypisano go właśnie do jego piątki.

Jan Kopczyński i Józef Kopyciak widzieli się tylko raz. Podczas spotkania Jan zaufał stałości zamierzeń Józefa co do przynależności do podziemia i powiedział, że wezwą go w razie potrzeby.

Po kilku dniach Kazimierz Jaźwiński spotkał się z Józefem Kopyciakiem przy ulicy Stalina w Równem i poinformował go, że w sprawach organizacji ma on pojechać do Zdołbunowa. Jednak do tematu wyjazdu Kazimierz Jaźwiński więcej nie wracał, więc Józef nie otrzymał żadnego konkretnego zadania i z członków organizacji znał tylko Kazimierza Jaźwińskiego i Jana Kopczyńskiego.

30 marca (według niektórych dokumentów 31 marca) 1940 r. Józef Kopyciak został aresztowany przez Wydział 3 Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego NKWD w Obwodzie Rówieńskim i osadzony w rówieńskim więzieniu NKWD. Powodem jego aresztowania były prawdopodobnie zeznania Kazimierza Jaźwińskiego.

Podczas aresztowania Józefowi Kopyciakowi skonfiskowano 1020 polskich złotych w banknotach papierowych, 34 złotych srebrem i 15 sowieckich rubli oraz paszport obywatela II Rzeczypospolitej, kilka zaświadczeń, 50 kartek pocztowych i srebrny kieszonkowy zegarek.

10 kwietnia 1940 r. Józef Kopyciak został oskarżony o przynależność do antysowieckiej organizacji i udział w przygotowaniu do powstania zbrojnego. Przyznał się do zarzuconych mu czynów. Na tym śledztwo w sprawie działalności członka podziemia Józefa Kopyciaka zostało zawieszone, ale wypełniając «ankietę aresztowanego» śledczy zaznaczył, że ten należał do tak zwanych antysowieckich (według określeń stosowanych przez niektórych śledczych wręcz «faszystowskich») organizacji POW i OZN, czyli Polskiej Organizacji Wojskowej i Obozu Zjednoczenia Narodowego. Przesłuchanie, przeprowadzone 22 maja 1940 r., śledczy poświęcili wyłącznie wyjaśnieniu politycznej przynależności więźnia. Józef Kopyciak przyznał się do tego, że od 1916 r. do chwili rozwiązania organizacji, czyli do 1918 r., był członkiem POW, a kiedy jej działalność w 1932 r. została wznowiona, od razu został jej członkiem, pełniąc obowiązki kasjera Rówieńskiego Komitetu Powiatowego POW. Według Jana, obowiązki sekretarza Rówieńskiego Komitetu Powiatowego POW w tym czasie pełnił już wspomniany przez nas Jan Kopczyński, prezesem ośrodka był Antoni Korzeniowski, były dyrektor Kasy Chorych, który w listopadzie 1939 r. wyjechał z Równego do Warszawy. Zastępcą prezesa powiatowego ośrodka POW był Ćmielewski (imię jest nieznane), który pracował w Kasie Oszczędności w Równem.

W 1938 r. Józef Kopyciak wstąpił do OZN. Na przesłuchaniu wymienił nazwiska następujących członków tej organizacji: Witolda Wiśniewskiego, kierownika Wydziału Zaopatrzenia Kasy Chorych w Równem, mieszkającego na Grabniku; Józefa Mazura, dyrektora Kasy Chorych; Stefana Podobińskiego, kierownika Wydziału Gospodarczego Kasy Chorych, który również mieszkał na Grabniku; Stanisława Szymańskiego, sekretarza Kasy Chorych, mieszkającego przy ulicy Senatorskiej w Równem; Zofię Dobrowolską, księgową Kasy Chorych, mieszkającą na Grabniku.

Wyrokiem Rówieńskiego Sądu Obwodowego wydanym w trakcie wyjazdowego posiedzenia 22–23 listopada w Dubnie oraz dodatkowego posiedzenia w dniach 17–18 stycznia 1941 r., Józef Kopyciak został skazany z art. 54-2, 54-11 КК USRR na dziesięć lat pozbawienia wolności w obozach pracy z pozbawieniem praw obywatelskich na trzy lata i konfiskatę mienia. 7 marca 1941 r. Sąd Najwyższy USRR rozpatrywał skargę kasacyjną skazanego, ale pozostawił wyrok sądu niezmieniony.

Według postanowienia Prokuratury Obwodu Rówieńskiego z dnia 30 grudnia 1993 r., wobec Józefa Kopyciaka zastosowano art. 1 Ustawy USRR «O rehabilitacji ofiar represji politycznych na Ukrainie» z dnia 17 kwietnia 1991 r.

Dalszy los bohatera naszego szkicu nie jest nam znany. Jednak w postanowieniu Prokuratury podano informację o tym, że z obozów został on zwolniony 1 listopada 1941 r. na podstawie Dekretu o Amnestii wydanego 12 września 1941 r. przez Prezydium Rady Najwyższej ZSRR. Mamy więc nadzieję, że Józefowi Kopyciakowi udało się przetrwać w zawierusze II wojny światowej.

Tetiana SAMSONIUK

P. S.: Tetiana Samsoniuk jest głównym specjalistą Działu Udostępniania Informacji z Dokumentów Państwowego Archiwum Obwodu Rówieńskiego. Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane według akt radzieckich organów ścigania, przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się Czytelnicy, krewni lub bliscy bohaterów naszej rubryki, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.