W ramach cyklu artykułów o uczestnikach polskiego antysowieckiego ruchu konspiracyjnego w latach 1939–1941 proponujemy Czytelnikom «Monitora Wołyńskiego» szkic biograficzny o Zygmuncie Soczyńskim – jednym z dowódców rówieńskiego ośrodka Związku Walki Zbrojnej.

Zygmunt Soczyński urodził się w 1894 r. w Odessie. Jego ojciec, Ludwik Soczyński, był urzędnikiem w zarządzie Kolei Rysko-Orłowskiej, łączącej środkowe regiony Imperium Rosyjskiego z portami Morza Bałtyckiego – Rygą i Lipawą. W aktach śledztwa wpisano, że Ludwik Soczyński był szlachcicem. Zmarł w 1916 r. Matka, Emilia Soczyńska (ur. w 1871 r.), pracowała na tej samej kolei jako księgowa. Wiadomo, że w 1940 r. mieszkała w Leningradzie. Oprócz Zygmunta w rodzinie Soczyńskich było jeszcze troje dzieci: Franciszek (ur. w 1885 r.), z zawodu meteorolog, który mieszkał we Władywostoku, Edmund (ur. w 1891 r.), który mieszkał w Rydze, i Stanisława (ur. w 1888 r.), z zawodu inżynier architekt, która mieszkała w Leningradzie.

Zygmunt Soczyński ukończył siedem klas szkoły realnej. Od 13 lipca 1916 r. do 10 czerwca 1918 r. służył w wojsku carskim w stopniu kaprala. Do Polski przybył legalnie w 1921 r. Możemy przypuszczać, że ze względu na pochodzenie szlacheckie nie był zwolennikiem idei bolszewickich i właśnie to stało się powodem jego przeniesienia się do II Rzeczypospolitej. W 1924 r. Zygmunt Soczyński zaciągnął się do rezerwy Wojska Polskiego w stopniu podporucznika i od tego czasu należał do Związku Oficerów Rezerwy.

Po ustanowieniu władzy sowieckiej na ziemiach Ukrainy Zachodniej pracował jako inspektor ds. zatrudnienia w Rówieńskim Obwodowym Oddziale Opieki Społecznej.

Zygmunt Soczyński był żonaty. Jego żona, Wanda Soczyńska c. Witolda (ur. w 1901 r.), prowadziła dom. Syn, Ludwik (ur. w 1919 r.), w 1940 r. studiował na Rówieńskiej Ukraińskiej Akademii Pedagogicznej. W Równem rodzina mieszkała przy ul. Szemplińskiego 10, m. 2.

Do Związku Walki Zbrojnej Zygmunt Soczyński został zwerbowany przez Józefa Widawskiego. Widawski uczynił to w czasie swego pierwszego pobytu w Równem po rozmowie wstępnej z Kazimierzem Jaźwińskim. Zygmunt Soczyński złożył przysięgę na wierność organizacji w mieszkaniu Jana Jadźwińskiego. Wtedy też wybrał sobie pseudonim Szeligo. Kazimierz Jaźwiński mianował Soczyńskiego komendantem jednej z trzech dzielnic ZWZ–1 w Równem, obejmującej przedmieście Grabnik. W ten sposób Zygmunt Soczyński trafił do kierowniczej piątki rówieńskiego ośrodka ZWZ–1. Znał nazwę organizacji, jej strukturę i zadania, z których głównym było przygotowanie zbrojnego powstania w celu obalenia władzy sowieckiej i przywrócenia niepodległości Polski. Od Kazimierza Jaźwińskiego і Jana Kopczyńskiego otrzymał zadanie utworzenia piątki. Wtedy też polecono mu zaangażowanie do niej Feliksa Hałasa, Kazimierza Mempla і Adama Wagnera. W pierwszych dniach marca 1940 r. Zygmunt odwiedził mieszkanie Feliksa Hałasa, gdzie zwerbował jego oraz Adama Wagnera, mieszkającego w tym samym budynku, co i Hałas. W trakcie tej wizyty Hałas i Wagner otrzymali polecenie znalezienia zaufanych osób wśród polskich patriotów w celu zwerbowania ich w szeregi ZWZ. Podobne zadanie otrzymał również Kazimierz Mempel.

30 marca 1940 r. Zygmunt Soczyński został aresztowany przez Wydział 3 Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego NKWD w Obwodzie Rówieńskim i osadzony w rówieńskim więzieniu NKWD. Podczas aresztowania funkcjonariusze NKWD skonfiskowali Soczyńskiemu 4 500 sowieckich rubli, 1 214 polskich złotych, dwa złote i dwa srebrne zegarki, obrączki z wygrawerowanymi imionami «Zygmunt» і «Wanda», dwa pierścienie z diamentami, kilka złotych kosztowności, trzy srebrne papierośnice, srebrne sztućce, srebrne carskie i polskie monety oraz lornetkę wojskową, 20 zdjęć, korespondencję na 10 kartkach i polski paszport Zygmunta Soczyńskiego. Wszystkie skonfiskowane rzeczy 3 kwietnia 1940 r. zostały przekazane na przechowanie do Wydziału Finansowego w Obwodzie Rówieńskim. Lornetkę wojskową przekazano do komendantury Zarządu NKWD.

W przeciwieństwie do pozostałych oskarżonych w sprawie nr 21521, o których pisaliśmy w poprzednich numerach «Monitora Wołyńskiego», w aktach sprawy prowadzonej przez funkcjonariuszy NKWD wobec Zygmunta Soczyńskiego zachował się «Kwestionariusz o składzie dowództwa byłego Wojska Polskiego». Soczyński wypełnił go osobiście 3 listopada 1939 r., więc możemy założyć, że jego aresztowanie było tylko kwestią czasu.

Śledztwo wobec Soczyńskiego odzwierciedlone jest tylko w dwóch protokołach przesłuchań i kilku protokołach konfrontacji. Jego przynależność do ZWZ potwierdzili bracia Jaźwińscy i wszyscy zwerbowani przez niego członkowie organizacji. Aresztowany również nie ukrywał swojej przynależności do konspiracji i przyznał się do popełnienia wszystkich zarzucanych mu przestępstw.

Wyrokiem Rówieńskiego Sądu Obwodowego wydanym w trakcie wyjazdowego posiedzenia 22–23 listopada w Dubnie oraz dodatkowego posiedzenia w dniach 17–18 stycznia 1941 r., Zygmunt Soczyński został skazany z art. 54-2, 54-11 КК USRR na dziesięć lat pozbawienia wolności w obozach pracy z pozbawieniem praw obywatelskich na trzy lata i konfiskatę mienia na rzecz państwa. 7 marca 1941 r. Sąd Najwyższy USRR rozpatrywał skargę kasacyjną skazanego, ale pozostawił wyrok sądu niezmieniony.

Według postanowienia Prokuratury Obwodu Rówieńskiego z dnia 18 stycznia 1994 r. wobec Zygmunta Soczyńskiego zastosowano art. 1 Ustawy USRR «O rehabilitacji ofiar represji politycznych na Ukrainie» z dnia 17 kwietnia 1991 r.

Dalszy los Zygmunta Soczyńskiego i jego rodziny nie jest nam znany.

Tetiana SAMSONIUK

P. S.: Tetiana Samsoniuk jest głównym specjalistą Działu Udostępniania Informacji z Dokumentów Państwowego Archiwum Obwodu Rówieńskiego. Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane według akt radzieckich organów ścigania, przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się Czytelnicy, krewni lub bliscy bohaterów naszej rubryki, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.